پرش به محتوا
خانه » آداب‌وآموزه‌ها » جایگاه عواطف و احساسات در تصوف

جایگاه عواطف و احساسات در تصوف

    مقدمه

    یکی از جذابیت های شاخص جریان های عرفانی/صوفیانه، حرکت بر مدار احساسات و عواطف مخاطببین است. حجم زیادی از ادبیات عرفانی و تعالیم صوفیه، احساسات و عواطف را هدف قرار می گیرد و همین امر در گرایش مردم به صوفی گری نقش مهمی داشته است.

     

     

    اهمیت قوه احساسات

    قوه عواطف و احساسات مجموعه ای از انفعالات، انجذابات و حالات انسانی است که در زمره با ارزش ترین مواهب الهی به بشر شمرده می شود. قوه ای که اگر بر محور منطق و عقلانیت صورت بندی شود، چونان استعدادی قویم می تواند از تمام سرمایه های مادی و معنوی بشر حفاظت کند و نقش تعیین کننده ای در رشد و تعالی انسان خواهد داشت. اما عواطف و احساسات به همان میزان که در هدایت انسان ایفا گر نقش است در ضلالت و گمراهی آنها نیز تاثیر گذار خواهد بود و اگر این محتوای احساسی بر اساس منطق و میزان صحیح پیش برده نشود، مخاطبین را به حضیض ضلالت و خسران ابدی سوق خواهد داد.

    نقش احساسات در باورهای مردم

    افکار، باورها و عقائد مردم بیش از آنکه مدلّل باشد، معلّل است. یعنی مردم به علت خاصی، جذب یک بینش می شوند که در میان علل مختلف، نقش قوه احساسات و عواطف پررنگ تر از دیگر موارد است.

    هر بینشی که با احساسات بشری در هم آمیزد و در مدار عواطف و هیجانات تفسیر و تعبیر شود، علاوه بر کشش و جذابیت، تا عمق جان انسان نفوذ کرده و در جلب مخاطب مرزهای جغرافیایی و مکانی را در می نوردد و پیر و برنا و تُرک و کُرد و شرقی و غربی و فقیر و عاجز را هم زبان و هم داستان و هم راه می کند.

    تصوف و تاکید بر عواطف و احساسات

    منطق تصوف، «منطق دل» و برهان او، «میل قلب» و استدلالش، «خواست نفس» است. صوفیان، غالب مبانی فکری و آموزه های عملی خود را بر مدار احساسات و عواطف (قلب) بنا کرده اند و از آن جایی که این قوه نزد توده های مردم دوستدار و پیروان بیشتری دارد، آموزه های صوفیه نیز در بدنه اجتماع نفوذ کرده و مخاطبین بسیاری از اقشار مختلف پیدا کرده است.[1]8رک: شفیعی کدکنی، محمدرضا، قلندریه در تاریخ، ص 50.

    بحث از عواطف نیز صرفا درباره انسان مطرح نیست بلکه آنها این عواطف و احساسات را برای حق تعالی نیز جاری می دانند. [2]ابن عربی، محی الدین، الفتوحات‌ المکیه، ج2، ص345؛ ج4، ص269. از همین روست که صوفیان تقریبا در تمام مبانی فکری و اندیشگی مثل خلقت جهان، سلوک به سمت حق، رسیدن به کمال، معرفت و علم و غیره را مبتنی بر همین گزاره های عاطفی و احساسی تبیین می کنند. [3]ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، اسفار، ج7، ص 169.

    تولید محتوا، مبتنی بر احساسات

    اگر مذهب تشیع بر محور واقعه کربلا و شهادت سید الشهداء علیه السلام در حدود هزار و چهارصد سال است که تداوم حیات داشته و از خون به ناحق بر زمین ریخته ایشان برای تحریک عواطف و احساسات و به تبع آن، بیداری فطرت و عقل آنها جهت سوق به کمال و سعادت ابدی استفاده می شود، صوفیان هم نسخه بدل های زیادی در این زمینه جعل کرده اند و با تولید ادبیات داستانی و اسطوره ای حول محور آن، سعی در غالب کردن این محتوا داشتند. آنها مدعی اند ده ها کشته دیگر در راه رسیدن به آرمان های خود عرضه کرده اند. از همان ابتدا با حسین بن منصور حلاج، ابن عطاء آدمی، عطار نیشابوری، نجم الدین کبری، مجد الدین بغدادی، عین القضات همدانی و سهروردی شروع شده و تا همین دوران معاصر با خون مشتاق علیشاه و معصوم علیشاه و سلطان محمد گنابادی و نورعلیشاه ثانی و … خاک عرفان آبیاری شده و احساسات و عواطف مردم (با زبان احساس یعنی شعر) در راستای جذب به تصوف تحریک می شود.[4]ابن‌کربلایی، حافظ حسین‌، روضات الجنان و جنات الجنان، ج2، ص326.

    ادبیات احساسی و انگیزشی

    «قالب»، «فرم» یا «ادبیات» افکار و باورهای صوفیانه، با مقوله احساسات بشری هماهنگ است.[5]شفیعی کدکنی، محمدرضا، صور خیال در شعر فارسی، ص ۲۴.

    محتواهای احساسی در تصوف، توام با یک قالب زبانی و ادبیات احساسی و انگیزشی ارائه می شود. اصحاب تصوف به حدی در بحث قالب های گفتاری و تعلیمی قوی ظاهر شده اند که اساساً ادبیاتی را تحت عنوان «ادبیات عرفانی» پایه گذاری کرده و بخش زیادی از نویسندگان، ادیبان و اندیشه ورزان صرفا از دریچه مباحث ادبی است که با تصوف آشنا شده و به مرور زمان جذب گفتمان و نظام الهیاتی آن می شوند.[6]برای اطلاع بیشتر از این ادبیات رجوع شود به مقالات مختلف مجله «ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی» وابسته به … ادامه پاورقی آنها با آرایه های مختلف ادبی به ویژه کنایه و مجاز و تشبیه و استعاره مخاطب را سوار بر مرکب خیال کرده و عواطف او را برانگیزانده و به شور و شوق و هیجان آورند. آنها در القاء مفاهیم مد نظر خود ضمن بهره گیری از صنایع بدیع، خاص ترین و موثرترین واژگان را بر می گزینند. صوفی مذهبش را «عشق» و مرکبش را «صفا» خوانده و خود را «محبی» اهلِ «ذوق و حال» معرفی می کند که در تمنای مشاهده «جمال معشوق» مدام در سوز و گداز و «استغراق» است و و مقصدش «وصل و وصال و پیوستگی» و مَسکَنش را «جمع الجمع» می خواند.[7]همدانی، عین القضات، تمهیدات، ص 204.

     

     

    پیامدهای استفاده از ادبیات احساسی

    بهره برداری از محتوا و قالب احساسی در تصوف چندین پیامد و نتیجه مهم به دنبال داشته است:

    اول

    از طرفی دامنه نفوذ و دایره مخاطبین این مکتب را در سرتاسر مردم جهان گسترش داده است و مرزهای جغرافیا و ملل و حتی ادیان را پشت سر گذاشته است و خیل عظمی از مخاطبان غیر همگون را در کنار همدیگر نشانده است. برای یک لحظه تصور کنید که مکتب تصوف، هیچ کدام از شاعران و ادیبان و هنرمندان خبره خود را نداشت. یعنی میراث صوفیان را از ادبیات عطار، مولوی، حافظ، سعدی و سنایی جدا کنید، آیا یک مشت از کلمات مغلق، بی روح و خسته کننده و مشتی از اصطلاحات پیچیده در کتب نظری صوفیه برای عموم مردم جذابیت چندانی دارد؟

    دوم

    از طرف دیگر، مخاطبین صوفیه نسبت به آن تعالیم و انجام دادن آن رسوم و اعمال شور و اشتیاق پیدا می کردند. صوفیان برای ترویج یک رسم از رسوم طریقتی خود چنان با ادبیات انگیزشی از آن سخن می گویند که هرکس برای یک مرتبه هم که شده، تمایل ارتکاب آن فعل و چشیدن معنا و نیت پشت پرده آن را داشته باشد ‏.[8]مولوی، جلال الدین، مثنوى معنوى، ص521.

    سوم

    از جانب دیگر، مقابله و مواجهه انتقادی با تصوف را بس دشوار ساخته است. منتقدین تصوف از دیرباز کار دشواری در این زمینه داشتند زیرا در برابر جریانی قرار داشتند که با سلاح شعر و اشک و نی و ناله به میدان آمده بودند و برهان آنها دوبیتی و استدلال آنها مثال و استعاره بود. قرآن آنها مثنوی بود و مشایخ آنها شاعران و ادیبان چیره دست. از عشق به خدا و استفتا از قلب و می و شاهد دم می زدند و دعوت شان به صلح کل و تسامح بود. این چنین بود که منتقدین باید تیغ نقد را بر تمام این گزاره های مبتنی بر حس و عاطفه برکشیده و مخاطب را از مدار احساس به مدار خرد و عقلانیت رهنمود می شدند و در این مسیر همواره به قشری گری، تصلب، تعصب و ظاهرگرایی رمی می گشتند. [9]غنی، قاسم، تاریخ تصوف در اسلام، ج1، ص 44.

    گونه های فرم ادبی در تصوف

    اما قالب و ادبیات گفتاری و تعلیمی صوفیه، گونه های مختلفی دارد که عبارتند از:

    زبان شعر و نظم

    مکتب تصوف از زبان «شعر» به عنوان جذاب ترین، شیرین ترین و شیواترین قالب زبانی و ادبیات گفتاری برای انتقال مفاهیم اعتقادی خود استفاده کرده است.[10]رک: شفیعی کدکنی، محمدرضا، زبان شعر در نثر صوفیه.

    زبان شعر با صنایع مختلف ادبی، به دلیل آکندگی از غلو و مبالغه، روح و روان را می نوازد و شخص را به وجد می آورد. ادبیات صوفیان، زبان جذاب خیال بوده و مخاطب را در وادی خیالات و توهمات غرق می کند. زبان آنها نمایشگاهی از عواطف و احساسات است و همواره مشتریان زیادی در بین توده های مردم دارد چراکه اغلب مردمان میانه ای با گزاره های خشک عقلانی و فلسفی ندارند و قرائت عاشقانه و شاعرانه از دین، برای آنها بسیار جذاب تر از قرائت عاقلانه یا فقیهانه یا متکلمانه است. تاریخ تصوف مملو از داستان های افسانه وار و حقیقی از کسانی است که با شنیدن یک بیت شعر از فردی صاحب دل، دنیا و تنعمات مادی را کنار گذاشته و به زیر خرقه رفته و صوفی گشته اند.

    دیوان های اشعار صوفیه

    بسیاری از مشایخ صوفیه در کنار محتوای منثوری که تولید کرده اند دست به تولید محتوای منظوم هم زده اند و غالب آنها دیوان شعری از خود بر جای گذاشته اند و اتفاقا آنچه سبب ماندگاری تصوف شده است، همین کتب شعر و قالب ماندگار هنری بوده است. «دیوان رباعیات ابوسعید ابوالخیر»، «دیوان حلاج»، «دیوان عطار»، «دیوان ابن فارض مصری»، «دیوان اوحد الدین کرمانی»، «دیوان سید علی همدانی»، «دیوان ابن عربی»، «دیوان شبستری»، «دیوان مثنوی مولوی»، «دیوان شمس»، «دیوان جامی» «دیوان سنایی» دیوان مغربی، «دیوان شاه نعمت الله ولی»، «دیوان نورعلیشاه»، «دیوان مظفرعلیشاه»، «دیوان مجذوبعلیشاه»، «دیوان عبدعلیشاه کاشانی»، «دیوان ابوعلی قلندر خاکسار» «دیوان وحدت کرمانشاهی» «دیوان صفی علیشاه» و غیره از جمله این موارد است و بسیاری از کسانی که جذب تصوف شدند، همین قریحه و ذوق شعری شان بود که آنها را شیفته صوفی گری می کرد که وصال شیرازی (از پیروان فرقه ذهبیه) و بیدل دهلوی از جمله اینها هستند.

    یکی از ویژگی های زبان شعر، ماندگاری و بقاء در اذهان است. صوفیان با آگاهی از این ویژگی زبان نظم، برای ماندگاری گفتار، سخنان و آموزه های خود در صفحه فرهنگ جامعه آموزه های خود را در قالب شعر عرضه کردند تا طبع موزون آن برای سال های سال در پس پرده ذهن همگان باقی بماند.[11]از این روست که ابو نصر فراهی در مقدمۀ نصاب الصبیان ــ که در حقیقت لغتنامه‌ای عربی فارسی است ــ در بیان سبب … ادامه پاورقی)

     

     

    قصص و حکایات (ادبیات داستانی)

    قصه یا حکایت از قالب های ادبی غالب در آثار صوفیه اعم از منظوم و منثور است و از دیگر گونه های نثر صوفیانه مانند: عبارت، رؤیا، وصیت، دعا و نامه کاربرد بیشتری داشته است. بخش اعظم کتاب های مقامات و طبقاتی مانند «طبقات الصوفیه» و «حلیه الاولیاء»، «تذکره الاولیاء» و «نفحات الانس» و نیز قسمت هایی از کتاب هایی چون «اللمع»، «قوت القلوب»، «کشف المحجوب» و «رساله قشیریه» را چنین حکایت هایی تشکیل می دهد.

    حکایت در آثار صوفیه، مدخلی برای ورود به جهان اندیشگی و فضای فکری صوفیه و پلی برای اثبات باورهای آنها تلقی می شد؛ چناکه ابونصر سراج طوسی می گوید: «و آداب مقصود صوفیه را از حکایت های منقول از آنها می توان تحصیل کرد» [12]سراج طوسی، ابی نصر، اللمع فی التصوف، ص168.

    اهتمام صوفیه به این قالب تعلیمی و تفهیمی به حدی بوده است که  آنها در عوض تالیف کتب کلامی و اعتقادی به شیوه مرسوم اهل علم و کلام و فلسفه، بیشتر به داستان نویسی و حکایت سرایی پرداخته و محتوای نظری خود را در این قالب های عامه پسند به مخاطب عرضه کرده اند.

     

     

    سنت داستان سرایی در تصوف

    سنت داستان سرایی صوفیه چندان در جذب مخاطب موفق بود که تا سالها به یکی از مولفه های فرهنگی عامه مردم هم تبدیل شده بود.در دوران گذشته یکی از رشته های ادبیات ایرانی، بخش شفاهی و عامیانه آن بود که بخشی از این رشته به نقالان و درویشان آوازخان و قصه گو و حتی در عصر صفویه به جماعتی موسوم به تولائی و تبرائی مربوط می شد که با معرکه گیری در کوچه و بازار جلوه های ویژه و جذاب کننده ای هم پیدا می کرد. این مساله به حدی حائز اهمیت بود که اساسا یکی از مناصب عصر قاجار را تشکیل می داد و عناوینی مانند نقیب الممالک و نقیب الاشراف به صوفیانی مانند حاج درویش حسن شیرازی(متوفی 1260ق) و امثالهم می رسید که در نقالی و داستان سرایی نزد عامه ید طولایی داشتند.

    نقالی در تصوف

    نقالان صوفی، در مکان های تجمع مردم مانند قهوه خانه ها یا در سر کوی و برزن داستان هایی را با آب و تاب تمام نقل می نمودند که بیشتر آنها شامل داستان های شاهنامه یا هزارویک شب یا ابومسلم خوانی یا داستان های دیگری با مضامین صوفیانه و عرفانی بود. تبحر و تخصص و استعداد بسیار زیاد این درویشان نقال در نقل داستان و شاخ و برگ دادن به آن و حتی تقلید و شبیه سازی قهرمانان به عنصر جذابیت و سرگرم نهایی آن می افزود. بسیاری از سیره ها و تذکره نویسی هایی که در تصوف انجام شده است حول محور قصص و حکایات می گذرد و صوفیان با همین قالب حکایت گویی توانسته اند بخش معظمی از اعتقادات و باورهای نادرست خویش را به جامعه عرضه نمایند.[13]زرینکوب، عبد الحسین، دنباله جستجو در تصوف ایران، ص 229.صوفیان با داستان سازی حول شخصیت های بزرگ خود، از آنها قدیسانی پارسا و تارک دنیا و اولیائی بی نقص به نمایش می گذاشتند درحالیکه در واقع چنین چیزی نبود. یکی از نمونه های داستان سرایی صوفیان برای شخصیت های بزرگ خود رامی توان در ماجرای کشته شدن نجم الدین رازی شافعی و عطار به تماشا نشست درحالیکه اصل کشته شدن آنها به دست مغول هم با تردید و خدشه مواجه است. [14]همدانی، رشید الدین، جامع التواریخ، ج1، ص 516. خوافی، احمد بن محمد، مجمل فصیحی، ج2، ص 289. حلبی، علی اصغر، شناخت … ادامه پاورقی

    تصوف و هنر

    ذات بشریت همواره مقهور و مجذوب و شیفته زیبایی بوده است و از گرایش به زیبایی و حُسن می توان به عنوان یک میل اصیل انسانی یاد کرد. هنر و هنرمندان کسانی هستند که بیشتر از دیگر اقشار و طوائف با مقوله زیبایی سروکار دارند. آنها از جمله طوائفی هستند که می توانند مفاهیم و اندیشه های مختلف را با قالب هایی زیبا و دلپسند در جامعه منتشر سازند. هر شخصی، با بهره گیری از مقوله هنر قادر است به عمق عواطف و احساسات نفوذ کرده و قلوب مخاطبین را همراه سخن و مرام خویش نماید. یکی از علل محبوبیت هنرمندان در جامعه این است که با عواطف مردم سروکار دارند و احساسات آنها را بالا و پایین می کنند. هنر چنین گنجایشی دارد که می تواند مواجه انسان نسبت به جهان و خودش تغییر داده و بینش او نسبت به امور مختلف را متحول سازد. در این جهت هنرمندان به خوبی می توانند به آزاد سازی عواطف خود و نیز آزادسازی عواطف مخاطبین کمک کنند.

    پیوند فرهنگ صوفیانه با فضای هنری

    پیوند تصوف با ابعاد مختلف هنر به گونه ای است که سلوک صوفیه را «عرفان جمالی» می نامند. یکی از بزرگ ترین شاعران و عرفان پژوهان نامی معاصر یعنی محمدرضا شفیعی کدکنی مقوله هنر را در تعریف ماهوی تصوف گنجانده و می گوید: «عرفان چیزی نیست مگر نگاه هنری و جمال شناسانه به الهیات»[15]شفیعی کدکنی، محمدرضا، زبان شعر در نثر صوفیه، ص20.

    در نگاه صوفیه، معرفت به خدا و شهود ذات او، بدون صورت تعین یافته ممکن نیست و برای این منظور، باید از صورت های زیبای زمینی حرکت کرد که از میان صورت های زمینی نیز، زن یا مرد زیباچهره بالاترین تجلی و مظهر خدا هستند.

    ابن عربی و ادبیات عاشقانه

    ابن عربی که از او به عنوان پدر عرفان اسلامی یاد می کنند، یک دوره کامل خداشناسی و جهان شناسی و انسان شناسی عرفانی را در قالب توصیفات عاشقانه از دختری به نام نظام به عنوان مظهر جمال و زیبایی الهی بیان می کند و او را آینه تمام نمای جمال الهی می خواند. ابن عربی در یکی از مجالس خود دختری به نام نظام اصفهانی را می بیند و عاشق اومی شود و اشعاری عاشقانه در توصیف رخ و گیسو و اندام های مختلف او می گوید و سپس شرحی بر این کتاب به نام «ذخائر الاعلاق فی شرح ترجمان الاشواق» نوشته و تمام کلمات و تعابیر عاشقانه خود درباره این عشق مجازی و زمینی را تاویل به الهیات عرفانی و خداشناسی می کند[16]مثلا در کتاب ترجمان الاشواق راجع به ساق پای نظام می گوید:«با ساق پرگوشت و زلفى چون شب که بر ماه رویش افتاده است … ادامه پاورقی)

    صوفیان حتی المقدور از تمام ابعاد و وجوه هنر برای پیش برد مکتب خویش و برقراری ارتباط با مردم استفاده کرده و می کنند. قوالی، نوازندگی، خوانندگی، شعرخوانی، مداحی، خطاطی و … از جمله اینهاست. در بسیاری از کتبیه نگاری ها، خوشنویسی ها، سنگ نبشه ها، کاشی کاری های و معماری هایی که از عصر تیموری یا پیش از آن بر جای مانده است، می توان نقش و نگار اشعار صوفیه یا حکایات و تماثیل و عبارات آنها را به وضوح دنبال کرد. مثلا نقش سیمرغ بر کاشی دوره ایلخانی تخت سلیمان یا سردر مدرسه نادر دیوان بیگی از جمله این موارد است.[17]حسینی، هاشم، تجلی سیمرغ در هنر سفالگری دوران اسلامی ایران، هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، شماره3، ص 21، 1392ش، ص28.

    مهارت پیران صوفی در گونه های هنری

    به طور کلی مشایخ صوفیه اهتمام جدی به فراگیری شاخه هایی از هنر را داشتند که شعر و ادبیات تنها یکی از این موارد است. به عنوان یک مثال می توان به اقطاب فرقه ذهبیه اشاره کرد که همگی در صنعت خط و تذهیب از سرآمدان عصر خویش بودند به طوری که فراگیری این صنعت به یکی از بایسته های شیخوخیت و قطبیت در این فرقه تبدیل شده بود. آقا میرزا احمد عبدالحی مرتضوی ملقب به وحید الاولیا (1286-1375ق) طبق رسوم سلسله، مدت دو سال به یادگیری صنعت خط و تذهیب مشغول شد و به این منظور حتی در سال 1308 ق برای تکمیل تحصیل و آموزش خویش به قفقاز روسیه رفته و به شغل تذهیب مشغول کسب شد و سپس به اردبیل بازگشت. ذهبیان از رهگذر تعلیم و تربیت و آموزش این مقوله مریدان زیادی را جذب خود می کردند و یا به عنوان مثال دیگر، مداحی و مدیحه سرائی و منقبت خوانی از دیگر وجوه هنری است که بیشتر مورد استفاده اقطاب فرقه خاکساریه قرار می گیرد.

    نتیجه این فعالیت ها و کنش های صوفیه در حوزه هنرهای مختلف سبب پیدایش مفهومی تحت عنوان «هنر قدسی» یا «هنر عرفانی» گردید. در این نوع هنر، مفاهیم و آموزه ها و تعالیم صوفیانه در قالب های مختلف نوشتاری و شنیداری و دیداری به مخاطبین عرضه می شود و بخش مهمی از مخاطبین تصوف صرفا از طریق همین ابزارها و قالب های هنری است که جذب جریان صوفی گری شده یا بدان میل پیدا می کنند.

     

     

    نقد و بررسی

    برای مقابله با این جذابیت جریان تصوف باید دو جنبه ایجابی و انتقادی را دنبال کرد:

    بازگشت به ادبیات تبلیغی اهل بیت علیهم السلام

    ادبیات تبلیغی، نوعی از ادبیات گفتاری یا تعلیمی است که خواننده در خصوص مسائل مختلف، نظر یا وضعیت خاصی اتخاذ نماید.[18]شمیسا، سیروس، انواع ادبی، ص۲۷۰. ادبیات تبلیغی قرآن و روایات، نه همچون ادبیات فقه و فلسفه؛ ظاهری خُشک، سَرد، قانونی و حقوقی دارد و نه همچون ادبیات صوفیانه، یکسره بر امیال قلبی و نفسانیات و ذوقیات ابتناء دارد.

    قرآن کریم ماهیت پیامبر اسلام صلی الله علیه واله و دیگر انبیاء را یک «مبلّغ»[19]المائده 67، یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما … ادامه پاورقی «مذکّر»[20]الغاشیه 21، فَذَکِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَکِّر. و بیدارگر روح معنویت انسان ها[21]الأنفال 24، یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اسْتَجیبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْییکُم‏. می داند که با «بلاغتی» خارق العاده، حروف و کلمات و عبارات زیبا و شیوایی را «وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً»[22]طه 44، فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشى‏. به قصد تنبه مردم و یادآوری جهانی دیگر عرضه می کند و اساسا آخرین پیامبر مُنزل صلی الله علیه وآله معجزه ای از سنخ «ادبی» را عرضه کرده و همین است که آن را «ابدی» می سازد. در همین قرآن نیز بارها تاکید شده است که بدون رعایت قالب و ادبیات زیبا و دلنشین، قلوب مخاطبین جذب حقیقت نمی شود.[23]حضرت موسی علیه السلام، به جهت فصاحت لغت و کلام حضرت هارون او را با خود نزد فرعون می آورد: قصص 34، وَ أَخِى … ادامه پاورقی

    لذاست که برای فهم زبان و روش و ادبیات خاص این دین و این قرآن باید وقت زیادی مصروف داشته و دقائق و لطائف آن را استخراج کرده و چونان مبنایی برای تبلیغ کلیت دین اسلام به کار بست.

     

    ادبیات انگیزشی

    ادبیات تبلیغی اسلام، انگیزشی (انذار و تبشیر) است.[24]الإسراء 105، وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَ … ادامه پاورقی ادبیات انگیزشی به هر ادبیاتی گفته می شود که با نیّت صرف تعلیم و تعلم بیان نمی شود و به مسائل روحی و احساسی و قلبی مخاطبین خود (به ویژه تصدیق آن محتوا) توجه دارد. بر خلاف اقسام ادبیات دیگر مثل ادبیات تعلیمی که صرفا برای انتقال یک مفهوم خاص استفاده می شود و توجهی به حالت مخاطب در پذیرش یا انکار ندارد.ادبیات انگیزشی، در توده مردم انگیزه عمیق و شوق و حرارت برای ارتکاب افعال ایجاد می کند و دست او را گرفته و با اختیار خود به حرکت در می آورد.

    امروزه برای تبلیغ جنبه های عملی اسلام، از یک قالب تعلیمی خشک و خاص به نام فقه و شریعت که وظائف مخاطبین را با پنج حکم صریح (واجب، محرم، مکروه، مستحب و مباح) مشخص می کند استفاده می شود. درحالیکه با مراجعه به نصوص قرآنی و حدیثی درخواهیم یافت که لسان دین برای بیان تکالیف شرعی صرفا محدود به اصطلاحات پنج گانه حرمت، وجوب و کراهت و استحباب و اباحه آنها نیست و اگر اهل بیت علیهم السلام چنین قصدی داشتند به راحتی این تقسیم بندی قابل عرضه بود اما چنین نکردند بلکه با عبارات گوناگون و به نحوه ای بیان شده است که مخاطب شوق ارتکاب آن فعل ممدوح یا تنفر نسبت به فعل مذموم را در خود احساس می کند و با میل و رغبت آن را ترک یا انجام می دهد. یعنی شارع مقدس حتی در مقام تشریع و قانون گذاری هم، این حدود و ثغورها را با لسان تقنینی و فقهی صرف بیان نکرده است و ما که در مقام تبلیغ دین هستیم به طریق اولی، نباید خود را محدود در این لسان نماییم. به عنوان مثال قرآن کریم برای بیان حرمت غیبت، صرفا با اصطلاح حرام به ابلاغ آن نمی پردازد بلکه می فرماید: «وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ»[25]الحجرات 12.و یا رسول خدا صلی الله علیه وآله برای بیان وجوب رسیدگی به فقرا، این حکم را به گونه ای ابلاغ می کنند که مسلمانان عمیقا مشتاق رسیدگی به آنها شوند : «مَا آمَنَ بِی مَنْ بَاتَ شَبْعَانَ وَ جَارُهُ جَائِعٌ قَالَ وَ مَا مِنْ أَهْلِ قَرْیَهٍ یَبِیتُ وَ فِیهِمْ جَائِعٌ یَنْظُرُ اللَّهُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ.»[26]کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج‏2، ص668.

    رعایت توازن در تبلیغ دین

    یکی دیگر از مباحث مهم ایجابی، پرهیز از تبلیغ جزیره ای دین اسلام و ارائه ابعاد مختلف دین به مخاطبین است. ارائه ای که البته در نهایت توازن و تقارن باشد و بخشی از دین، به نفع بخشی دیگر حذف یا پررنگ نشود.[27]فقها و علمای شریعت، حصن حصین دیانت و رکن بی بدیل آن هستند و هرگونه خدشه در جایگاه و اعتبار منصب فقاهت، آسیب ها … ادامه پاورقی توضیح بیشتر اینکه طبق یک تقسیم بندی مشهور، تعالیم دینی به سه حوزه اعتقادات، احکام و اخلاقیات تقسیم می شود و این سه محتوا نیز به صورت عرضی ارائه می شود و نه طولی. حال برخی معتقدند که آغاز تبلیغ باید از حوزه مباحث اخلاقی باشد تا بعد از تالیف قلب مخاطب، بتوان محتوای اعتقادی و فقهی را بدو عرضه کرد. این افراد معتقدند همانطور که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله 40 سال با اخلاق نیک و پسندیده خود، قلوب مخاطبین را جلب و اعتماد آنها را جذب مرام خویش کرد، به بعثت رسیده و پس از آن به تلیغ و تشریع اسلام آن هم مبتنی بر همان اخلاقیات اقدام کرد.

    برخی دیگر اولویت را به حوزه اعتقادات داده و معتقدند که تنها در صورت گرایش مخاطب به یک اعتقاد صحیح، خود به خود به سمت شریعت و اخلاق حرکت می کند و اقلیتی هم بر این گمان اند که حوزه فقه و شریعت از دو حوزه دیگر اهم بوده و اولویت با طرح این مباحث است. با نیم نگاهی به متون وحیانی خواهیم یافت که این تقسیم بندی و اولویت بندی ها از اساس محل تردید است.

    عدم تفکیک ابعاد مختلف دین

    قرآن کریم و روایات اهل بیت علیهم السلام، برای تشویق مردم به دین و سوق دادن آنها به وظائف شرعی، به تفکیک سه حوزه اخلاق، فقه و اعتقادات روی نیاورده است علی رغم اینکه او در مقام تشریع بود و لاجرم نیاز بود که چنین تفکیکی صورت بگیرد اما چنین چیزی انجام نشده است. در آیات و روایات اهل بیت علیهم السلام تمام این گزارهای ظاهری و باطنی و جوارحی و جوانحی و اعتقادی و اخلاقی و فقهی، توامان با یکدیگر بیان گشته و مسائل اخلاقی و فقهی در هم تنیده شده است. به عنوان یک نمونه، اهل بیت علیهم السلام در مقام آموزش کیفیت وضو گرفتن ، در کنار تبیین دقیق حدود و ثغور این عمل، به ثواب و اجر دنیوی و اخروی آنها هم اشاره می کنند تا به گونه ای در مخاطب برای دائم الوضو بودن هم انگیزه و ذوق ایجاد شود. هم زمان با بیان اینکه صورت باید شسته شود اشاره می شود که تمام گناهان انجام شده با چشم و گوش و اعضای صورت آمرزیده می شود و بعد دست راست باید شسته شود که گناهان انجام شده با دست راست بخشیده می شود و همچنین دیگر اعضای وضو. یا در مقام بیان اوقات پنج گانه نماز، ضمن استناد به شریفه «إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئات‏» بیان می شود که تمام گناهانی که انسان ما بین دو نماز فریضه انجام داده است، بخشیده می شود یا در مقام تعلیم اذان و اقامه، دعای بین آنها را مستجاب می دانند.[28]. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج۷۹، ص۲۷۴. نوری، حسین، مستدرک الوسایل، ج۳، ص۳۹

    دانش فقه و زبان دین

    تا سالهای متمادی پس از بعثت رسول اکرم صلی الله علیه وآله، علمای دین از همان روش مرسوم و معهود اسلام برای تبلیغ این دین بهره می بردند اما هرچه زمان بیشتری سپری شده و فاصله از عصر بعثت طولانی تر گردید و مباحث دینی و اسلامی تبدیل به شاخه ها و فروعات و تفاصیل مختلفی شده و گستره و عمق بیشتری پیدا کرد، این زبان نیز بیشتر به محاق رفت تا جایی که جنبه های عملی اسلام تحت عنوان علم فقه از دیگر جنبه های کلامی و نظری و اخلاقی جدا گردید و هرکدام دارای لسان و ادبیات و زبان خاص خود شدند.

    علم فقه نیز در تطورات گوناگونی که در طول تاریخ از سر گذرانده است هر روز از دو حوزه دیگر بیشتر منفک گردیده است و چنانچه مقتضی ذات فقه است، به ادبیات حقوقی نزدیک تر شده است. علمای شیعه در ازمنه سابق از همان ادبیات روایی برای تبلیغ دین بهره می گرفتند و حوزه های مختلف را از همدیگر تفکیک نمی کردند.[29]صدوق، محمد بن علی، المقنع، ص 10-12.

    ادبیات تبیین دین به مرور زمان تحت الشعاع ادبیات رایج در علم اصول فقه و حقوق، از قالب و محور اصلی خود خارج شد و از ادبیات انگیزشی که دین به ما یاد داده است فاصله گرفت. این تفاوت را می توان در کتاب المقنعه شیخ مفید به وضوح احساس کرد.[30](امروزه فقه پژوهان معتقدند که امثال شیخ صدوق به دلیل روحیه اخباری گری، هنگام فتوا دادن به صرف نقل روایت اکتفا … ادامه پاورقی

    قانونی بودن لسان فقه، آن را به سمت ادبیات حقوقی کشانده و ادبیات حقوقی نیز به اقتضای ذات خود عاری از ایجاد انگیزه و شور و شعف در شنونده است و در قالبی خشک و بی روح، صرفا برای انتقال یک مفهوم و تعلیم یک محتوا و نشاندن مرزها و حدود و ثغور قوانین به کار می رود.[31]باید توجه داشت که مقصود از اصلاح ادبیات دینی در زمینه تبلیغ دین، گرایش به اخباری گری و برکناری از دانش اصول … ادامه پاورقی

     

     

    استفاده از ظرفیت زبان شعر

    در زمان های دور، اشعار شاعران کارکردی را داشت که امروزه یک رسانه تصویری برای مردم عصر مدرن را دارد. اصحاب رسانه، شعرا و مدیحه سرایانی بوده و محتوای تولیدی آنها سروده هایشان می بود. در واقع همان اهمیتی که امروزه رسانه های صوتی و تصویری در مقوله فرهنگ و اطلاع رسانی پیدا کرده اند، در گذشته از آن اشعار شاعران بود.

    رسانه هایی چون تلوزیون، اینترنت، رادیو، ماهواره و روزنامه کارکرد هایی مختلفی دارند یعنی از یک اطلاع رسانی ساده تا ایجاد جنبش های اجتماعی را می توانند تولید و مدیریت کنند. در گذشته چنین امکاناتی در اختیار مردم نبود. مردم برای ترویج باورهای خود به نواحی دور سفر می کردند و دست به تالیف کتاب زده و آن را برای مردم قرائت می نمودند البته به علت فقدان صنعت چاپ و فقدان سواد عمومی در جامعه این کار هم چندان موثر نبود اما مهم ترین و تاثیرگذار ترین رسانه در گذشته اشعار شعرا به حساب می آمد که هرکس می توانست آنها را در حافظه سپرده و برای دیگران نقل کرده و احساسات و عواطف مخاطب را به هیجان  آورده و مضمونش را در ذهن ها حک نماید. به همین جهت حاکمان، والیان و جریان های سیاسی مانند بنی امیه از مقوله شعر برای مبارزه با مخالفان سیاسی خود نهایت بهره را می بردند. معاویه می گفت: شعر را بالاترین وظیفه اخلاقی و ادبی خود قرار دهید و یزید بن معاویه خود شاعری زبردست و ماهر بود و با زبان شعر ابیات تاثیرگذار و مهمی را در هجو اسلام و اهل بیت علیهم السلام می سرود.[32]رک: سهرابی، حیدر، دیوان اشعار یزید بن معاویه.

    رویکرد شیعیان در قبال شعر و شاعری

    برخی از افراد، مطلق شعر سرودن و شعر خواندن را مذموم و منهی می دانند و با دست شستن از این قالب موثر و جذاب هنری، بخشی از ظرفیت های تبلیغی دین را معطل نگاه داشته اند.

    رویکرد سلبی محض در قبال شعر و دیگر هنرهای بشری نادرست است. سنخ روحی بسیاری از اشخاصی که جذب تصوف می شوند چنین است که دارای روحیه ای لطیف، هنری و طبع حساس و ذوق ملیح اند و اساساً این افراد جذب ادبیات گفتاری و ذوق هنری صوفیه شده اند نه باورهای آنها.امروزه نیز مبلغین دین، برای پاسخ گویی به نیاز این دسته از افراد، باید همان محتوای صحیح وحیانی و عقلانی را در قالب شعر یا دیگر هنر ها اعم از صوت و رسانه، عرضه کنند.

    اهل بیت علیهم السلام با وقوف به جذابیت و اهمیت مقوله شعر برای مخاطب عام، شیعیان و شعرا را به سرودن اشعاری با محتوای صحیح و سلیم تشویق می کردند. در منظومه فکری اهل بیت علیهم السلام، شعر های قدسی، متعالی و معرفت محور از دسته علوم موهوبی است که توسط برترین ملک خداوند یعنی روح القدس بر قلب و روح شاعر القاء می شود.[33]یَا خُزَاعِیُّ نَطَقَ رُوحُ الْقُدُسِ عَلَى لِسَانِک‏ … . خزاز رازی، علی بن محمد، کفایه الاثر، ص 276.  امام علیه السلام می فرماید: «أَحْسَنُ الْکَلَامِ مَا زَانَهُ حُسْنُ النِّظَامِ وَ فَهِمَهُ الْخَاصُّ وَ الْعَامُّ»[34]لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، ص124.

    با توجه به این توضیحات، نباید تعجب کرد اگر در گزارش های تاریخی می خوانیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله  برخی از اشعار را «حکمت» خوانده و هنگام نزول آیات قرآن کریم، به حسان بن ثابت انصاری دستور منظوم نمودن آن را می داد. در گزارش دیگر آمده است: «إِن من الشِّعْر لَحِکمَهً فإِذا أَلْبَسَ علیکم شَیْ‏ءٌ من القرآن فالْتَمِسُوهُ فی الشعر فإِنه عَرَبِیٌّ.»[35]ر ک: صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج‏4، ص: 379. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج‏4، ص: 410.

    متاسفانه در طول تاریخ، اندیشمندان شیعه در پرداختن به شعر و استفاده از ظرفیت عظیم این رسانه، رغبت چندانی نشان نمی دادند چنانچه اکثر شعرای مسلمان از مذهب اهل تسنن یا غیر از شیعه اثنی عشری بودند. اگرچه تک نگاری هایی از جانب علمای شیعه در باب منظوم نمودن باورهای کلامی و اعتقادی موجود است مانند کتاب نورالافهام فی شرح ارجوزه الظلام فی علم الکلام که مرحوم سید طباطبایی مسائل کلامی را در حدود هزار بیت به شعر درآورده است.[36]نراقی، احمد، مثنوی طاقدیس، ص45

     

     

    بهره گیری از ادبیات داستانی و تمثیلی

    یکی دیگر از قالب های مهمی که در تبلیغ دین باید از آن نهایت بهره را برد، قالب حکایت و داستان و تماثیل است. خاصیت تمثیل و تشبیه این است که معقولات ذهنی را به محسوسات تشبیه کرده و از این جهت محتوای تبلیغی برای مخاطب ملموس و نزدیک می شود.[37]. ر ک : محمد حسین بهشتی، نماز چیست؟ بنیاد نشر آثار و اندیشه های شهید بهشتی ، تهران، 1390 ش داستان سرایی و قصه گویی نیز از قالب های تبلیغی مهجور و کم جلوه در نزد متشرعین است. ادبیات داستانی بخش ناچیزی از ادبیات تبلیغی مبلغین مذهب را به خود اختصاص داده است. اگر نیم نگاهی به کتب تربیتی و تبلیغی شیعی اندازیم، محتوای آن را عاری از این نوع قالب می بینیم.

    قرآن کریم و حکایات

    قرآن کریم بارها، کلام خدا و کتاب هدایت و مهم ترین متن تعلیم و تربیتی اسلام، پایه اصلی ادبیات و زبان خود را بر مساله قصص استوار کرده است «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْک»[38]یوسف 3، نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَیْنا إِلَیْکَ هذَا الْقُرْآنَ وَ إِنْ کُنْتَ … ادامه پاورقی‏ و نه استدلال های دشوار فلسفی و صغری و کبری منطقی و ادله جدلی کلامی. فرمود این قصه است که انسان را به فکر و اندیشه وا می دارد: «فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُون‏»[39]الأعراف 176، وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ … ادامه پاورقی یا فرمود: «إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَق‏»[40]آل‏عمران62، إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ … ادامه پاورقی

    قرآن کریم به عنوان مهم ترین سند و منبع تفکر اسلامی بیش از صد قصّه را در خود جای داده است و برای بیان آموزه ها و تعالیم انسان های برجسته و انبیاء الهی بیشتر به بیان آنها در قالب حکایات پرداخته است. تعداد 26 قصه مربوط به انبیا الهی است و احسن آنها قصه حضرت یوسف علیه السلام است. تعداد آیات مربوط به قصص، حدود 1800 آیه است که بخش مهمی از تمام این کتاب آسمانی را شامل می شود. اکثر آیات مربوط به قصص نیز مکی است (حدود 1500 آیه) که آیات مکی در صدد القای تعالیم دینی و مسائل اعتقادی می باشند پس قرآن کریم در 1400 سال پیش قصه را یکی از بهترین روش ها و قالب ها برای انتقال مفاهیم اعتقادی معرفی کرده است.

    اگر تنها 150 آیه (چنانکه طنطاوی در مقدمه الجواهر می گوید) یا حداکثر 450 آیه (چنانچه مرحوم مقدس اردبیلی در زبده الاحکام بیان کرده است) مربوط به احکام و شریعت باشد، این مقدار از آیات دست مایه ظهور علمی مبسوط فقه شده است ، آیا نباید از 1800 آیه دست مایه ظهور جریان بزرگ تری به نام ادبیات قصه گویی یا حتی رمان شود؟ کاری که صوفیان کردند استفاده از این قالب ها برای انتقال مفاهیم اعتقادی و عملی خود بوده است و امروزه شاهد موفقیت روبه رشد و فزاینده آنها در بهره گیری از این قالب می باشیم. آنها مسائل اعتقادی را محسوس نموده و در قالب مقوله های هنری به مخاطبین عرضه می کنند.[41]برگرفته از کتاب محمد تقی فعالی، آفتاب و سایه ها.

     

     

    بیرون آوردن محتوا از قالب سحرآمیز

    یکی دیگر از راهکارهای مقابله با قوت و قدرت ادبیات صوفیانه، خارج کردن محتوای عرضه شده از قالب های زیبای ادبی و شعری است. زبان شعر انسان را مسحور و مجذوب می کند و مادامی که محتوا را از این قالب خارج نکنیم، مخاطب نیز مسحور و مفتون آن باقی می ماند. وادی احساسات، وادی میل درونی و شوق باطنی است و خانه و موطن اصلی احساسات نیز در قلب بشر است و نه عقل و خرد. پس اگر گزاره ای را با احساس آمیخته و با عاطفه پیوند دهیم، هاله ای از تقدس گرداگرد آن قرار گرفته و قابلیت مواجه انتقادی با آن مسلوب می گردد.

    بسیاری از کسانی که مجذوب و مفتون باورها و عقائد صوفیانه می شوند، نه به خاطر استواری مبانی معرفتی و هستی شناختی آن نظریه بلکه به خاطر رعایت اصول زیبایی شناختی در قالبی است که به مخاطب عرضه شده است. صوفیان با تکیه بر قالب های هنری، احساسات مخاطبین را تحت تاثیر قرار گرفته و در قلب و روان آنها میل و شوق ایجاد می کردند تا جایی که با همین ادبیات توانستند در باورهای رسمی و اصیل اسلامی خدشه ایجاد کنند و بعضاً زبان به تمسخر و استهزاء هم گشودند. حال اگر همین استهزاء از جانب غیر صوفیان و در قالبی غیر از قالب ادبیات صوفیانه بیان می شد، غالب مسلمین آن شخص را تکفیر می کردند. شفیعی کدکنی درباره دیوان حافظ که به بسیاری از تابوهای اجتماعی ودینی تجاوز کرده است چنین می گوید: «دیوان حافظ، دریچه آزادی روح انسان ایرانی است… برای قوم ایرانی هیچ اثر هنری در حدّ دیوان حافظ این توانایی را ندارد که با چنین لطافتی تابوهای حاکم بر جامعه را مورد تجاوز خود قرار دهد ودر عین حال، همواره عزیز و قدسی باقی بماند و در طاقچه منازل در کنار قرآن.»[42]رک: شفیعی کدکنی، محمدرضا، قلندریه در تاریخ، ص 50.

     

     

    منابع

    1. ابن عربی، محیی الدین، محاضره الأبرار و مسامره الأخیار، تصحیح محمد عبد الکریم النمرى‏، دار الکتب العلمیه، بیروت‏، 1422 ق‏
    2. ابن عربی، محیی الدین، الفتوحات المکیه، اربع مجلدات،دار الصادر، چاپ اول، بیروت، بی تا.
    3. ابن عربى، محیى الدین، مجموعه رسائل ابن عربى، 2جلد، دار احیاء التراث العربى‏، بیروت‏،‏ ‏، 1367ق
    4. ابن عربی، محیی الدین، مجموعه رسائل ابن عربی، 3 جلد، دار المحجه البیضاء، بیروت،چاپ اول،، 1421ق
    5. ابن عربى، محیى الدین‏، انشاء الدوائر، تصحیح مهدى محمد ناصر الدین‏، 1جلد، مطبعه بریل‏، لیدن‏، 1336ق
    6. ابن عربی، محیی الدین، فصوص الحکم. نشر دار احیاء الکتب العربیه، چاپ اول قاهره، 1946 م
    7. ابن عربى، محیى الدین، ذخائر الاعلاق شرح ترجمان الاشواق، 1جلد، دار الکتب العلمیه – بیروت، چاپ: اول،،1420ق
    8. شفیعی‌ کدکنی، محمدرضا، ‌قلندریه‌ در تاریخ‌ دگردیسیهای‌ یک‌ ایدئولوژی‌، سخن، تهران، 1386ش.
    9. شفیعی‌ کدکنی، محمدرضا، صور خیال در شعر فارسی، انتشارات آگاه، تهران، 1350ش.
    10. شفیعی کدکنی، محمدرضا، زبان شعر در نثر صوفیه(درآمدی به سبک‌شناسی نگاه عرفانی)، سخن، تهران، 1392ش.
    11. مدنی،محمد، در خانقاه بیدخت چه می گذرد، چ پنجم، احمد عابد، راه نیکان، تهران، 1391ش.
    12. ابن کربلائى، حافظ حسین، روضات الجنان و جنات الجنان، چاپ جعفر سلطان القرائى، تهران، 1344ـ1349ش.
    13. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، چ سوم، دار احیاء التراث، بیروت، 1981م.
    14. ­عین القضات همدانى‏، تمهیدات‏، تصحیح عفیف عسیران‏، 1جلد، دانشگاه تهران‏، ‏ 1341 ش
    15. غنی، قاسم، تاریخ تصوف در اسلام تطورات و تحولات مختلفه آن از صدر اسلام تا عصر حافظ، چ دهم، زوار، تهران، 1386
    16. سراج طوسی، ‌ ابونصر، اللمع فی التصوّف‌، تحقیق عبدالحلیم محمود و طه عبدالباقی‌ ‌مسرور، مصر، دارالکتب الحدیث، ۱۹۶۰ م.
    17. عبدالحسین زرین کوب، دنباله جستجو در تصوف ایران، تهران ۱۳۶۲ ش
    18. صفى علیشاه‏ میرزا حسن، عرفان الحق‏، سید عبد الله انتظام، احسان الله استخرى‏، چ دوم، نشر صفى علیشاه‏، تهران‏‏، 1371ش.
    19. فصیح خوافی، احمد بن محمد، مجمل فصیحی، ناجی‌نصرآبادی، سیدمحسن، اساطیر، تهران، 1386ش.
    20. شمیسا، سیروس، انواع ادبی، میترا، تهران، 1383ش.
    21. سهرابی، حیدر، شجاعی، حیدر، دیوان شعر یزید بن معاویه، انتشارات شهر پدرام، تهران، 1396ش.
    22. خزاز رازی، علی بن محمد، کفایه الأثر فی النص على الأئمه الإثنی عشر، حسینی کوهکمری، عبد اللطیف، قم، بیدار، ۱۴۰۱ق.
    23. لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، حسنی بیرجندی، حسین، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، قم، ۱۳۷۶ش.
    24. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع – دار صادر، بیروت، 1414ق.
    25. حسینی، هاشم، تجلی سیمرغ در هنر سفالگری دوران اسلامی ایران، هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، شماره3، ص 21، 1392ش، ص

    پاورقی ها

    پاورقی ها
    18رک: شفیعی کدکنی، محمدرضا، قلندریه در تاریخ، ص 50.
    2ابن عربی، محی الدین، الفتوحات‌ المکیه، ج2، ص345؛ ج4، ص269.
    3ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، اسفار، ج7، ص 169.
    4ابن‌کربلایی، حافظ حسین‌، روضات الجنان و جنات الجنان، ج2، ص326.
    5شفیعی کدکنی، محمدرضا، صور خیال در شعر فارسی، ص ۲۴.
    6برای اطلاع بیشتر از این ادبیات رجوع شود به مقالات مختلف مجله «ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی» وابسته به دانشگاه آزاد اسلامی واحد جنوب.
    7همدانی، عین القضات، تمهیدات، ص 204.
    8مولوی، جلال الدین، مثنوى معنوى، ص521.
    9غنی، قاسم، تاریخ تصوف در اسلام، ج1، ص 44.
    10رک: شفیعی کدکنی، محمدرضا، زبان شعر در نثر صوفیه.
    11از این روست که ابو نصر فراهی در مقدمۀ نصاب الصبیان ــ که در حقیقت لغتنامه‌ای عربی فارسی است ــ در بیان سبب تدوین آن به شعر چنین گفته است:  «چنین گوید ابو نصر فراهی ــ حُسِدَ حافدُه و حُفِدَ حاسدُه ما حرّکتِ الشِّمالُ النّخلَ الدّقیقَ و تحرّکَتِ الشِّمالُ لِنخلِ الدّقیق! ــ  که صِبیان را پیش از تعلّم لغت رغبت افتد به اشعار پارسی؛ چون خوش آمدن شعرْ طبع‌های موزون را عزیز است…».  (ابونصر مسعود فراهی، نصاب الصبیان،ص2
    12سراج طوسی، ابی نصر، اللمع فی التصوف، ص168.
    13زرینکوب، عبد الحسین، دنباله جستجو در تصوف ایران، ص 229.
    14همدانی، رشید الدین، جامع التواریخ، ج1، ص 516. خوافی، احمد بن محمد، مجمل فصیحی، ج2، ص 289. حلبی، علی اصغر، شناخت عرفان و عارفان ایرانی، ص 140.
    15شفیعی کدکنی، محمدرضا، زبان شعر در نثر صوفیه، ص20.
    16مثلا در کتاب ترجمان الاشواق راجع به ساق پای نظام می گوید:«با ساق پرگوشت و زلفى چون شب که بر ماه رویش افتاده است و شفقى که در گونه‏اش نمایان شد، و قامتى چون شاخه‏اى بر توده شنزار است.»و در کتاب ذخائر الاعلاق همین ساق را تفسیر آیه یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ ساقٍ (القلم :  42) از حق تعالی می داند. (ابن عربی، ترجمه و شرح ترجمان الاشواق، تصحیح نیکلسون، ص200
    17حسینی، هاشم، تجلی سیمرغ در هنر سفالگری دوران اسلامی ایران، هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، شماره3، ص 21، 1392ش، ص28.
    18شمیسا، سیروس، انواع ادبی، ص۲۷۰.
    19المائده 67، یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرین‏.
    20الغاشیه 21، فَذَکِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَکِّر.
    21الأنفال 24، یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اسْتَجیبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْییکُم‏.
    22طه 44، فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشى‏.
    23حضرت موسی علیه السلام، به جهت فصاحت لغت و کلام حضرت هارون او را با خود نزد فرعون می آورد: قصص 34، وَ أَخِى هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّى لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِىَ رِدْءًا یُصَدِّقُنِى إِنِّى أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ .
    24الإسراء 105، وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَ نَذیرا.الرعد 7، وَ یَقُولُ الَّذینَ کَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَهٌ مِنْ رَبِّه‏ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هاد.
    25الحجرات 12.
    26کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج‏2، ص668.
    27فقها و علمای شریعت، حصن حصین دیانت و رکن بی بدیل آن هستند و هرگونه خدشه در جایگاه و اعتبار منصب فقاهت، آسیب ها و چالش های بسیاری برای دیانت و مذهب به بار خواهد آورد در اینجا نیز اگر مسائلی درباره برخی جهت گیری ها در علوم و رشته های مختلف دینی بیان می شود، صرفا با هدف رسیدن به قله کمال و جلوگیری از برخی آسیب هاست.
    28. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج۷۹، ص۲۷۴. نوری، حسین، مستدرک الوسایل، ج۳، ص۳۹
    29صدوق، محمد بن علی، المقنع، ص 10-12.
    30(امروزه فقه پژوهان معتقدند که امثال شیخ صدوق به دلیل روحیه اخباری گری، هنگام فتوا دادن به صرف نقل روایت اکتفا می کرد درحالیکه با تامل بیشتری درخواهیم یافت که علت این مساله، نه روحیه اخباری گری بلکه شناخت عمیقی بود که آن عالم بزرگوار از ادبیات تبلیغی اهل بیت علیهم السلام داشت).
    31باید توجه داشت که مقصود از اصلاح ادبیات دینی در زمینه تبلیغ دین، گرایش به اخباری گری و برکناری از دانش اصول فقه نیست چراکه نمی توان تردیدی در اهمیت و ارزش اصول فقه در فرایند استنباط احکام شرعی داشت بلکه سخن در نحوه ارائه و ادبیات و گفتار مناسب در مواجه با مخاطبین است.
    32رک: سهرابی، حیدر، دیوان اشعار یزید بن معاویه.
    33یَا خُزَاعِیُّ نَطَقَ رُوحُ الْقُدُسِ عَلَى لِسَانِک‏ … . خزاز رازی، علی بن محمد، کفایه الاثر، ص 276.
    34لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، ص124.
    35ر ک: صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج‏4، ص: 379. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج‏4، ص: 410.
    36نراقی، احمد، مثنوی طاقدیس، ص45
    37. ر ک : محمد حسین بهشتی، نماز چیست؟ بنیاد نشر آثار و اندیشه های شهید بهشتی ، تهران، 1390 ش
    38یوسف 3، نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَیْنا إِلَیْکَ هذَا الْقُرْآنَ وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلین‏
    39الأعراف 176، وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُون‏
    40آل‏عمران62، إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزیزُ الْحَکیم‏
    41برگرفته از کتاب محمد تقی فعالی، آفتاب و سایه ها.
    42رک: شفیعی کدکنی، محمدرضا، قلندریه در تاریخ، ص 50.