پرش به محتوا
خانه » آداب‌وآموزه‌ها » سلوک پلکانی و مدارج سلوک

سلوک پلکانی و مدارج سلوک

    1.    درآمد

    انسان ها اگر موقعیت و هدفی را «مبهم» یا «دور از دسترس» ببینند یا «مشقت» زیادی را برای رسیدن به آن متصور باشند، به سختی خود را مهیای رسیدن به آن هدف می کنند و از «تحرک» و «پویایی» لازم در آن مسیر باز می مانند.[1]حال آنکه دو مفهوم «کمال» و «تحرک» در این دنیا، لازم و ملزوم همدیگر هستند به طوری که کمتر مسئله ای را می توان … ادامه پاورقی

    به هر میزان که هدف گذاری ها دقیق و واضح باشد و برنامه و دستورالعملی مشخص برای رسیدن به اهداف در دسترس باشد، انسان شوق و تمایل بیشتری برای وصول به آن مقصد پیدا خواهد کرد. در سلوک دینی و زندگی مؤمنانه نیز عینا همین اصل اولی قابل تطبیق است.

    اگر برای مسلمانان، هدف و غایت مشخصی از دین داری ترسیم شده و راه رسیدن به آن هدف هم پله پله و با تبیین مسائل و جزئیات بیان شود، فرد در مسیر تدین و ایمان باقی و ثابت قدم خواهد ماند و دین داری پویا و فعالی را به منصه ظهور می رساند. اما اگر تبیین ما از آموزه های اسلام، صرفا به بیان سلسله مفاهیم و اصطلاحات کلی و دعوت به آن کلیات مثل ایمان، عمل صالح، اخلاق نیک و غیره خلاصه شود، هم افراد در امر دین داری گرفتار ملال می شوند و هم انگیزه و توان کافی برای رسیدن به آن اهداف را نخواهند داشت.

    2.    پویایی سلوک صوفیه

    یکی از جذابیت های مهم تصوف، برخورداری از یک برنامه مدون، منسجم؛ و الگویی پویا و محرک در سیر عرفانی و رسیدن به اهداف عرفانی است که از این برنامه تحت عنوان «طریقت» یاد می شود.[2]نوربخش کرمانی، فرهنگ نوربخش، اصطلاحات تصوف، ج2، ص 22. گوهرین، شرح اصطلاحات تصوف، ج 7،ص 281 طریقت به در لغت به معنای «راه و صراط» است[3]عسکری، الفروق فی اللغه، ص: 295 که در ذات این مفهوم، موضوع تحریک و سلوک و عدم سکون نهفته است. کسی که یک مسیری را می پیماید، مدام از مقام و منزلی به منزلی دیگر در حال حرکت است.

    جریان تصوف، نگاهی واقع گرا و عمل گرا«Pragmatisme» به موضوع سیر و سلوک و کمال انسانی دارد که ریشه در تجربیات هزار ساله و آزمون و خطاهای آنها در این مسیر دارد. برخلاف مکتب هایی که یک مجموعه آرمانی از بهترین خلقیات، باورها و اعمال را برای انسان ترسیم کرده و مدعی می شوند با رسیدن به این مرتبه، انسان دفعتاً به کمال می رسد، در جریان تصوف، یک نقشه راه مشخص با جزئیات تمام برای مسیر سلوکی ترسیم می شود و در هر مرحله و مقام، اهدافی مشخص شده و روش ها و ابزار رسیدن به آن اهداف هم در دسترس قرار می گیرد تا مخاطب اولا هدف تعالی را دور از خود ندیده و ثانیا راه رسیدن به آن را هم به خوبی بداند.

    شهید مرتضی مطهری با توجه به تفاوت اخلاق و عرفان، بر همین ویژگی محرک بودن انگشت گذارده و می نویسد:

    «سیر و سلوک عرفانى- همچنان که از مفهوم این دو کلمه پیداست- پویا و متحرک است، برخلاف اخلاق که ساکن است؛ یعنى در عرفان سخن از نقطه آغاز است و از مقصدى و از منازل و مراحلى که به ترتیب سالک باید طى کند تا به سرمنزل نهایى برسد.ولی در اخلاق، سخن صرفاً از یک سلسله فضایل است؛ از قبیل: راستی، درستی، عدالت، عفّت، احسان، انصاف، ایثار و غیره؛ که روح باید به آن ها مزیّن و متجلی گردد. از نظر اخلاق، روح انسان مانند خانه ای است که باید به یک سلسله زیورها و زینت ها و نقاشی ها مزیّن گردد؛ بدون این که ترتیبی در کار باشد که از کجا آغاز شود و به کجا انتها یابد.”[4].مطهری، عرفان، ص28.

    سلوک صوفیانه را باید یک سلوک پله کانی نامید. زیرا اولا هدف مشخص است و ثانیا برای هر روز و هر مقام و هر ساعت مرید برنامه ای مشخص تحت نظارت شیخ طریق وضع شده است و ثالثا در هر مقام و حالی، نقداً اجر ریاضت و مزد مجاهدت های خود را چشیده و دریافت می کند و با رسیدن به اهداف یک پله، به پله ای بالاتر صعود می کند.

    از اولین کتاب هایی که در زمینه تصوف نوشته شده است، سخن الاحوال و المقامات و المنازل شده است و تعریف هرکدام به دقت آمده است. کلاباذی (م380ق) در کتاب التعرف، به ذکر برخی مقامات می پردازد و بحث خود را از مقام توبه آغاز و به توحید ختم می کند. ابوالحسن هجویری (م465) این مقامات را با ترتیب مشخصی آورده است[5].هجویری،کشف المحجوب، متن، ص 218. و ابونصرسراج طوسی (م378ق) در آغاز کتاب اللمع کتاب الاحوال و المقامات و حقایقها، از هفت مقام سلوک از توبه تا رضا، و هشت حال از قرب تا یقین یاد کرده است.[6]سلمی، اللمع فى التصوف، النص، ص: 41

    از جمله مهم ترین شخصیت های صوفیه که به ترسیم و جا نمایی این مقامات پرداخته است خواجه عبدالله انصاری می باشد که از ابتدایی ورود شخص به سلوک صوفیه تا انتهای سلوک یعنی از یقظه تا توحید را ذیل 10 بابی که هرکدام 10منزل دارند ترسیم می کند که مجموعه 100 باب می شود. انصاری همچنین در کتاب «صد میدان» مراحلی از سلوک را با تفاوت هایی ذکر می کند. در صد میدان انصاری، هفت وادی معروف عطار (طلب، توحید، معرفت، فنا، عشق، استغناء و حیرت) آمده است.

    2.1 شطرنج العرفاء

    جالب اینجاست که ذکر مقامات و منازل عرفانی در مکتب تصوف هم به صورت مصور و منقش هم درآمده است. «شطرنج العرفاء» یکی از این تلاش ها برای ترسیم تقشه راه سلوک است. در شطرنج که صوفیان بازی کنند بجای تخته شطرنج ، ورقه  مقوا یا کاغذ که خطکشی شده برگیرند و آن دارای خانه هایی می باشد و در هر خانه یکی از صفات پست یا عالی اخلاقی و درجات تصوف نوشته شده .دو تن بایک طاس بازی می کنند. بازی از سمت چپ پایین صفحه که «صفر عدم » نام دارد، آغاز می شود و به تعداد خالها هرکس در خانه های سمت راست جلو می رود و بعد در صف بالاتراز سمت چپ به راست شروع به پیشرفت می کند. هرکه به خانه  فوقانی که «وصلت » یا کلمه ای نظیر آن نام دارد زودتر برسد برنده بشمار می رود.

    مدرسی چهاردهی به نسخه ای دویست ساله از شطرنج العرفا برخورده و آن را چنین توصیف می کند:

    «در حاشیه شطرنج کلمه بیا مراد آن است که ای طالب راه حق و حقیقت به تصوف رو آورف و معنی کلمه برو، مفهومش این است که ای جوینده سلوک در تصوف گام بردار و قاعده بازی آن است که دو درویش با هم پرسش از همدیگر نموده و پاسخ می دهند به عنوان مثال می پرسند که سیر صوفی مجذوب به چه مرحله ای می انجامد که گوید به عالم لاهوت می رسد و یا در سیر صعودی طریقت به چه مقامی نائل آید، گوید فنا فی الشیخ گردد و یا از عجب به چه درجه نزول کند پاسخ بدهد به کینه گرفتار آید نتیجه این عمل آن است که از مراحل عالیه اخلاقی و درجات متصاد سلوک و ریاضت را واقف گردد و به مباحث عرفانی آشنا می شود و سرگرمی با این بازی موجب گردد که گرد منهیات نگردد.»[7]مدرسی چهاردهی، سیری در تصوف، ص 278

    3.    ویژگی های سلوک صوفیه

    3.1 نظام مندی و روش مندی

    از مهم ترین خصیصه های سلوک صوفیانه، نظام مندی و روشمندی آن است. به این معنا که آنها راه و روش رسیدن به هرکدام از نظریات و آموزه های خود را در قالب یک نظام فکری منسجم تبیین کرده اند اگرچه ما به عنوان منتقد بسیاری از این روش ها را نادرست می دانیم اما اصل روشمندی در سلوک امری مستحسن است. به عنوان مثال اگر آنها از عبادت عاشقانه خدا سخن گفته اند، کیفیت تحصیل عشق و تلطیف باطن را هم آموزش داده اند. درحالیکه دیگر مکاتب، عشق گوهری نایاب و گنیجینه ای دست نایافتنی می دانند و آن را در یک موقعیت آرمانی، به سختی قابل تحصیل فرض می کنند.

    صوفیان اما مرید را عاشق می خواهند اما ابتدا به او تاکید دارند انسان به دلیل اینکه با محسوسات مانوس است، باید عاشق موجودی محسوس و زیبا شود. بحث شاهد بازی و عشق مجازی در تصوف به همین جهت شکل گرفت.[8]کمال الدین حسین گازرگاهی، مجالس العشاق، ص 25 آنها می گویند برای اینکه عاشق خدا شوید، ابتدا باید عاشق شدن و عاشق بودن را با صورت ها و موجودات مجازی تمرین کنید و در مرحله بعد، وقتی صفت عاشق بودن حاصل شد، سعی کنید عشق مجازی و زمینی خود را کنار زده و عشق به خدا را جایگزین آن کنید.[9]همدانی، سید علی، احوال و آثار میر سید على همدانى(شش رساله)، رساله فتوتیه (احوال و آثار میر سید على همدانى)، … ادامه پاورقی حول محور این آموزه کتاب ها و رسائل بسیاری تولید شده است و تحت عنوان «المجاز قنطره الحقیقه»[10]فروزانفر، شرح مثنوی، ج1، ص 32 سخن ها در این رابطه گفته اند.[11]جامی، عبدالرحمن،  لوائح الحق و لوامع العشق، ص171

    مثال دیگر بحث سماع است. از آنجایی که سلوک صوفیانه بعضا سخت و دشوار و طاقت فرسا می شود، صوفیان دستورالعمل هایی را برای کاستن از مشقت و رنج آن وضع کرده بودند که از جمله این دستورالعمل ها، رفتن به مجالس رقص و سُماع است. در این مجالس، درویش گرفتار جذبه و وجد می شود و با این کار هم شوق ادامه سلوک پیدا کرده و هم همچون یک مخدری، دردهایش تسکین می یابد. نسفی می نویسد: «اگر درویشى را در ریاضات و مجاهدات ضعفى پیدا آید، یا خللى در دماغ پیدا آید، باید که زود به علاج آن مشغول شوند، و به روغن‏هاى موافق، و غذاهاى صالح، و هواى معتدل تدبیر کنند. و یکى از علاج آن است که او را به آواز خوش مدد دهند.»[12].نسفی، الانسان الکامل، ص171.

    3.2 وعده محوری

    یکی دیگر از ویژگی های مهم طریقت و سلوک پله کانی صوفیه «وعده محوری» است. به این معنا که اصحاب تصوف برای غالب عقائد و آموزه های خود، اموری فریبنده، دلکش و زیبا را وعده می دهند آن هم وعده ای که به سرعت و به زودی و در همین دنیا برای آنها در دسترس باشد.

    3.4 وعده گرایی در ثقلین

    به عنوان مقدمه باید گفت که روش تربیت انسان در دین مبین اسلام قرار دادن او در حالتی مابین خوف و رجاء است. یعنی انسان در عین اینکه به رحمت و فضل پروردگار امید داشته و دل می بندد، باید نسبت به اعمال و عاقبت خود خوف و هراس داشته باشد. در کتاب کافی این حدیث آمده است که به امام صادق علیه السلام گفت: گروهى از مولیان شما به گناه مى‏پردازند و مى‏گویند: به رحمت خدا امیدواریم (نرجوا). امام فرمودند: دروغ مى‏گویند، دوستان ما نیستند. آنان کسانیند که آرزوهاى دلخوش‏کننده خیالى برایشان چیره شده است. هر کس به چیزى امیدوار باشد، براى آن به عمل برمى‏خیزد. و هر که از چیزى بترسد از آن مى‏گریزد.[13]عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ قَوْماً مِنْ … ادامه پاورقی

    دین اسلام به پیروانش وعده قطعی و قاطع کمال و سعادت نمی دهد و بهشت را مِلک طِلق هیچ کس نمی شمارد و برای اینکه انسان هیچگاه از حالت خوف خارج نشده و در رجاء واهی گرفتار نیایند، همه جا با لیت و لعل و شاید و اگر صحبت می کند «وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون‏» ایمان ورزید و تقوا را رعایت کنید، شاید که رستگار شوید. تعالمی ثقلین همچنین برای رسیدن به موفقیت و سعادت، هیچ گاه زمان معین و محدوده خاصی را مشخص نمی کند مثلا هیچگاه گفته نمی شود که اگر انسان فلان عمل یا فلان ذکر را انجام دهد، دیگر کار تمام است و عاقبت نیک و خیر او تضمین می شود.

    3.5 وعده گرایی در تصوف

    در نظام طریقتی و جهان بینی صوفیه، دوگانه خوف و رجا مطرح نیست بلکه غالباً بر رجاء و رحمانیت خدا تاکید می شود. یکی از عرفای معاصر می گوید: «سالک هنگامی به ایمان اکبر می رسد که … به هیچ وجه افعال او… مسبب از خوف نباشد»[14].حسینی تهرانی، رساله لب اللباب، ص 48

    در سلوک صوفیانه، سالک می داند که در صورت انجام یک چله و عبور از یک مقام عرفانی، مزد و پاداش خود را نقدا دریافت می کند. به عبارت دیگر، در نظام عرفانی، سالک مدعی است که دریچه های عالم تکوین بر او گشوده است و هر فعل و کنشی، نتیجه تکوینی مستقیم و فوری را برای او در بر دارد.[15].قیصری، شرح فصوص الحکم ، فص حکمت رحمانی در کلمه سلیمانی ، ص۸۱۹. به عنوان مثال در سفر های چهارگانه ای که به عنوان اسفار اربعه سلوکی برای مریدان بر می شمارند، سالک بعد از طی سفر دوم، به مقام فناء فی الله رسیده و بر انجام برخی خوارق عادات توانا می گردد و برخی از مغیبات را دیده و از پاره ای مسائل نهان آگاه می شود.

    بایزید بسطامی می گوید:

    «هرکه را ثواب عبادت به فردا افتد خود امروز وى عبادت نکرده بود که ثواب هر نفسى از مجاهدت حاصل است اندر حال.»[16]. ابوالحسن علی، هجویری، کشف المحجوب، متن، ص: 424

    ابوسلیمان دارانی نیز گوید:

    «هر عملی که آن را در دنیا مزدی نباشد، در آخرت نیز بی مزد می ماند.»[17]. عبدالرحمن سلمی، طبقات، ص 78

    اگر عالم شرع، از شنیدن صدای نغمه دلکش و زیبای موسیقی در روز جزا برای مومنین حدیث می خواند، مراد آن را در همین دنیا به مرید عرضه می کند. اگر قرآن کریم جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهار را برای مسلمانان توصیف کرده و اصطلاحات آب از دهان آنها جاری می کند، عرفا در سلوک عرفانی خود به جایی می رسند که به رای العین آن را مشاهده کرده و خود را در بهشت غوطه ور می دانند (البته در عالم خیال و توهمات خویش نه در واقعیت لکن خیال یا حقیقی بودن این مساله مطلب دیگری است) یکی از شیوخ خاکساریه در این رابطه می گوید: بهشت و دورخ در این جهان اند، نه در جای دیگر، رنج های روحی و جسمی دوزخ اند، خوشی های روحی و جسمی، بهشت.[18].گراملیش، ریشارد، طریقت های شیعی ایران، ترجمه شیرین شادفر، نشر نامک، ص201.

    در دنیای صوفی، هیچ چیز به صورت مردد و مشکک بیان نمی شود. شیخ صوفی به پیروان خود وعده و ضمانت می دهد که با قرار گرفتن در طریقت و عمل به برنامه سلوکی، در یک مدت زمان محدود (مثل یک چله یا دو چله) سریعاً به همه آمال و آرزوهای خود خواهید رسید.

    به عنوان یک نمونه عبدالقادر گیلانی درباره پیروان خویش چنین می گوید :

    «هیچ یک از کسانی که به من گرایش یافته اند بدون توبه از دنیا نمی روند و مریدان و مرید مریدان من و … تا هفت مرتبه وارد بهشت خواهند شد و به جهت مقاماتی که خداوند به من عطا کرده است، می توانم زشتی مریدان را در مغرب و مشرق عالم بپوشانم. »[19]. التادفی الحنبلی، قلائد الجواهر ، ص 207:ضمن سیدنا الشیخ عبدالقادر لمریدیه إلى یوم القیامه أن لا یموت أحد منهم … ادامه پاورقی

    یا می‌گفت: «هرکه از یاران و مریدان و محبان من، مرکوب او بلغزد، تا قیامت دستگیری او کنم.»[20]. سمنانی حسینی، فضل الله، نسخه خطی ترجمه خلاصه المفاخر فی اخبار الشیخ عبدالقادر، کتابت 1223، ص81. کتابخانه مجلس، … ادامه پاورقی

    شیخ محمد المحمد کسنزان، از اقطاب معاصر فرقه قادریه کسنزانی در جمع مریدان خود چنین گفته است:

    «بر اساس کتب تصوف، سنت محمدی و قرآن عمل کن، من کفیل تو هستم هر مشکلی برایت پیش آمد سراغ من بیا، اگر هشیار نشدی، اگر گفتگو با مشایخ و با فرشتگان و ارواح نداشتی، من مسئولت خواهم بود! اما ای مرید! سرور ما (عبد القادر) گیلانی شیخ توست، می فرماید اگر اوراد نباشد، امداد نخواهد بود، ورد روزانه (است) که امداد روزانه به دنبال دارد، درآمد روزانه است، مانند تاجر یا کارگر یا کشاورز، یک دانش آموز یا دانشجو اگر درسش را آماده نکند وقتی استاد از او سوالی می پرسد چیزی از درسش نمی داند زیرا دروسش را مطالعه نکرده لذا چیزی از آن نمی فهمد.[21]فیلم این سخنرانی در سایت رسمی فرقه کسنزانی موجود است.»

    مطرح بودن غایتی در دسترس و ملموس و روحی در جریان های صوفیانه، ویژگی بسیار برجسته و جذابیتی بس تاثیرگذار برای همگان دارد. صوفیان وعده آرامش روان، نیرومندی، موفقیت های شغلی و اقتصادی، درمان بیماری های جسمی لاعلاج، قدرت تاثیرگذاری بر دیگران، شفابخشی مردم از راه دور، هیپنوتیزم، غیب گویی، کرامت و غیره را به عنوان هدف ارائه نموده بدین طریق جذابیت مصرفی خود را تضمین می کنند. به عنوان مثال، شخص می داند که اگر نزد پیر رفته و فلان عمل را انجام داده و فلان ذکر را بگوید، با خوردن یک نخود، بهبود پیدا کرده و از بیماری صعب العلاجی شفا پیدا می کند.

    3.6 هدف گذاری در دسترس

    هدف و غایتی که ادیان و مکاتب مختلف برای پیروان خود ترسیم می کنند، نقش اساسی در گرایش بدان مکتب و دنبال کردن تعالیم آنها دارد. به عنوان مثال مکتب اسلام، وعده سعادت بشر و بهشت ابدی و نعمت های بدون زوال را مطرح می کند و مسلمانان با توجه به این وعده، برای رسیدن به آن تلاش می کنند. یکی از دلائل مهم در تمایل مردم و حتی خواص دینی به مکاتب عرفانی، وعده های رسیدن به اهداف بزرگ و ادعاهای عجیبی است که در هر مرحله از سلوک به مریدان خود می دهند.

    از جذاب ترین وعده هایی که اصحاب تصوف به مریدان خود می دهند، وعده رسیدن به الوهیت و ربوبیت است که تحت عنوان فناء فی الله از آن یاد می شود. کسی که به درک شهودی فناء فی الله نائل آید بی درنگ مانند عطار نیشابوری چنین لب به سخن می گشاید:

    اولین و آخرین من بوده‏ام****طاهرین و باطنین من بوده‏ام‏

    من خدایم من خدایم من خدا****فارغم از کبر و کینه وز هوا[22].عطار نیشابوری، بى سر نامه، ص: 10

    یا می گویند:

    جمال لایزالى طلعت ماست ****چشم خدابین نداشت هرکه یکى را دو دید

    من خدا را آشکارا دیده‏ام****ما جمله بصورت خدائیم‏

    ما آینه جهان نمائیم****ما ذات ذو الجلال خداوند اکبریم[23]. سدید الدین محمد غزنوی، مقامات ژنده پیل، مقدمه، ص: 51

    نباید پنداشت که این نوع دعاوی صرفاً در بزم شعرا و ادبیات منظوم صوفیه بیان می شود و مورد اعتقاد و تصدیق آنها نیست؛ چراکه اهل نظر و تحقیق سعید الدین فرغانی که از مهم ترین شاگردان حوزه درس قونوی بود در کتاب مشارق الدراری این لوازم نظریه وحدت وجود را با زبان علمی تبیین کرده و می گوید: «آن کس که از جهت من و به سوى من نماز مى‏گزارد و توجّه مى‏کرد جز من نبود، و نماز و توجه من جز به سوى من نبود در اداى هر رکعتى از نماز، بلکه متوجّه و متوجه إلیه، و قاصد و مقصود، و عابد و معبود، هم، من بودم، گاهى از باطن خودم به ظاهر و گاهى از ظاهر به باطن براى تحقیق و اظهار کمال ذاتى و اسمایى خودم، و به هیچ وجه غیریّت را مجال نبود.»[24]فرغانی، مشارق الدرارى شرح تائیه ابن فارض، ص: 307

    هر مقدار این اهداف بزرگ تر بوده و منجر به شگفتی و حیرت مخاطب شود، انسان (که فطرتا و ذاتا عاشق رسیدن به کمالات و برترین مقامات است) با اشتیاق و ولع بیشتری آن را پی می گیرد.

    رهبران جریان های عرفانی و صوفیانه بر پایه مبانی توحیدی خود، چشم انداز و اهدافی را پیش روی مریدان ترسیم می کنند که انسان ها در هیچ مرام و مکتب دیگری به آن ها نائل نخواهند آمد. از جمله این دعاوی مساله رسیدن به مقام فناء فی الله و وصول به درجه الوهیت و ربوبیت است. تردیدی نیست که انسان جبلا و فطرتاً، اشتیاق و میل سیری ناپذیری به کمال و پیشرفت دارد و بشر همواره در سیر صعودی و ترقی معنوی و عرفانی، به دنبال فراتر رفتن از حدود بشری و بندگی بوده است.

    همین است که در مکاتب عرفانی مختلف، مقصد قصوی و عالی خود را درک الوهیت و فانی شدن در خدا عنوان کرده اند. البته در معنویت شیعی و اهل بیتی، هرچه انسان کامل تر شده و بالاتر رود، در مراتب بندگی و عبودیت ترقی خواهد کرد و حدود وجودی خالق و مخلوق در هم نمی آمیزد و چنین نیست که او حتی ذره ای از رتبه الوهی و خدایی را درک کرده و بچشد اما در طریقت های صوفیانه اوضاع چنین نیست.

    روزبهان بقلی از رهبران جریان تصوف در بیان مکاشفات خود، راجع به عبور از مراتب بندگی و بشری و زوال قیود و حدود وجود انسانی می نویسد:

    «چون بعد از سیر عبودیت بعالم ربوببت رسیدم و جمال ملکوت بچشم ملکوتی دیدم،در منازل مکاشفات سیر کردم و از خوان روحانیان مائده مقامات و کرامات بخوردم و بسواحل صفات فعل رسیدم،بمدارج و معارف توحید و تفرید و تجرید سوی عالم ازل رفتم،و خطاب عظمت و کبریاء و انبساط و حسن و قرب بشنیدم و حق تعالی جامه عبودیت از من برکشید و لباس حریت در من پوشانید و گفت «صرت عاشقا وامقا محبا شائقا حرا شطاحا عارفا ملیحا موحدا صادقا.»[25]روزبهان بقلی، عبهرالعاشقین، ص۴، فصل اول، بند۶_۸

    یکی از همین معاصرین می نویسد :

    «سالک طریق پس از عبور از مراحل مثالى و ملکوت أسفل و تحقّق به معانى کلّیّه عقلیّه، أسماء و صفات کلّیّه ذات حقّ تعالى براى وى تجلّى مى‏نماید. یعنى علم محیط، و قدرت محیط، و حیات محیط بر عوالم را بالعیان مشاهده مى‏نماید، که در حقیقت همان وجود باطنى و حقیقى ائمّه علیهم السّلام مى‏باشند و حتماً براى کمال و وصول به منبع الحقائق و ذات حضرت أحدیّت، باید از این مرحله (یعنی همان مقام معصومین علیهم السلام) عبور کند (و بالاتر رود) و إلّا إلى الأبد در همین جا خواهد ماند؛ و عبور از آن بدون فداى حقیقت هستى و جهاد أکبر با تمام مراتب آن امکان ندارد، زیرا تا هنگامى که شائبه هستى و لو به مقدار ذرّه‏اى باقى باشد تجلّى آن حقیقت محال است، و فناء ذاتى امکان پذیر نخواهد شد.»[26].محمد حسین طهرانی، روح مجرد، متن، ص: 429

    این مساله سبب شده است که پیروان سلاسل صوفیه، بعد از اندک زمانی تلمذ نزد شیوخ طریقت ندای انا الحق و سبحانی سبحانی و سلونی قبل ان تفقدونی سر داده و دعاوی گزاف و محیر العقولی مطرح نمایند و به صراحت، انبیا و معصومین و به تبع آن، مراجع تقلید را به نادانی و جهل و قصور در معرفت الله متهم نمایند.[27]محمد حسن وکیلی، تحریف های تفکیکیان پیرامون حکمت و عرفان، دفتر اول، ص 58

    یکی از عرفا در نامه ای به شاگردش می نویسد:

    3.3 سرعت در سیر و سلوک

    گرایش به تعجیل و سرعت نه تنها در فطرت انسان بوده «کانَ الْإِنْسانُ عَجُولا»[28]الإسراء :  11 بلکه از لوازم ضروری و اولیات زیست در عصر مدرنیته هم تلقی می شود.[29]. الإسراء :  11 وَ یَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولا این میل به سرعت در تمام ابعاد زندگی قابل مشاهده است از ارتباطات(گوشی همراه شبکه وب و ..) تا تهیه غذا، تناول طعام، حرکت، مسابقه و تفریح و … انسان به دنبال کوتاه ترین و سریع ترین راه برای رسیدن به هدف و مقصود نهایی خویش است.

    در حوزه دین ورزی نیز انسان ها به دنبال مسیری هستند که در کم ترین زمان ممکن آنها را به بالاترین سعادت و کمال ممکن برساند و معمولا جذب مکاتبی می شوند که بیشتری دعاوی را در این زمینه دارند.

    سرعت در تحقق اهداف سلوکی از جذاب ترین ویژگی های سلوک در طریقت های متصوفه می باشد.

    اصحاب تصوف مدعی اند که با پیروی از دستورات مشایخ، وصول به سعادت در یک برنامه کاملا تحت کنترل و با کمیتی مشخص(چهل روز یا بیست روز) قابل حصول است و سالک در کم ترین زمان ممکن می تواند به هدف خود دست یابد. از آنجا که برخی از اذکار صوفیان، طلسم است و با علوم غریبه مرتبط می باشد و حتما نیاز به اذن مرشد را دارد، آن مریدان نیز بعد از مدت زمان بسیار اندکی از بیان آن اذکار طلسم گونه، برخی مکاشفات و مشاهدات را به دست می آورند و با خود خیال می کنند که به مقامات عالیه رسیده اند.  مثلا ابوالقاسم راز شیرازی در همین رابطه آورده است که یکی از مریدانش، در مدت بسیار اندکی، با گفتن ذکر و دنبال کردن مقوله فکر، چشم برزخی و سوم خود را گشود. وی می گوید:

    «بدان که در عصر فقیر اقل السادات شخص سالک فقیری با صدق ذکر و فکر از طریقت و آستان ولایت نشان گرفت و پس از مدتی صاحب بصیرت قلبی آمد و مشاهده ثمرات اذکار و طاعات خود را در باطن می کرد و چون به ریاضات شافه و مجاهدات، در باب ولایت الهیه علویه داخل آمد، خود را مکررا با لباس سلطنت و جلال و جمال و غلامان و سربازان و چاکران در پیش و پس خود می دید و حیرت داشت از این عزت معنوی که چگونه نصیب او آمده و مکررا مشاهده حالات باطنیه خود را به این اوضاع سلطنت و ریاست می کرد و حکایت نزد فقیر می نمود و من او را عارف به ثمرات و نتایج اعمال طریتق و حقیقت می ساختم و ترغیب بر مداومت این اعمال می کردم»[30]میرزا ابوالقاسم راز شیرازی، قوائم الانوار و طوالع الاسرار، ص۱۵۵

    برخی از شخصیت های صوفیه، از «پیمودن یک شبه راه صدساله» با جذبه و وجد سخن گفته اند و از آن تحت عنوان «اقرب الطرق» یاد کرده اند و تلاش کرده اند بگویند «مجذوبین سالک» کسانی هستند که یک شبه، به مقام فناء رسیده اند لذا گفته اند: «جذبه من جذبات الحق تربى على أعمال الثقلین.»[31]سلمی، طبقات الصوفیه، ص365

    أبوالحسـن شـاذلی معتقد بود وصول الی الله و نیل به مقام فنا و بقای الاهی با اسقاط تدبیر و تطهیـر قلب از ماسویالله امکانپذیر است که اقرب الطرق در این راه است.[32]المدنی، مصطفی، النصره النبویه لاهل الطریقه الشاذلیه، ص208  ابن عیاد در اقرب بودن این طریق و مدح طریقت شاذلیه مینویسد: «اهل یمن طریقت خود را بر رؤیت حـق و فناء فی الله آن هم در اولین قدم سلوک قرار داده اند که در اولین قدم در نعم الهی متنعم میشوند و این روش شاذلیه است.»[33]ابن العیاد، المفاخر العلیه، ص146

     

     

     

    4.    راه کار مقابله

    اما مواجه انتقادی و راه کار مقابله با سلوک پلکانی صوفیانه در دو جنبه قابل پیگیری است.

    جنبه اول، موضع سلبی و نقدی داشته و به رد سلوک صوفیانه و وعده های گزاف آنها از جمله وعده الوهیت و غیره مرتبط است و مخاطرات خارج کردن انسان از حالت خوف و رجا را متذکر می شود و در جنبه دوم با حالت ایجابی، به مساله ارائه محتوای مناسب به مخاطب برای سلوک الی الله باز می گردد.

    جنبه سلبی

    در مقابله انتقادی و سلبی با نگاه صوفیه، باید به موارد ذیل اشاره کرد:

    1. تقسیم بندی هایی که صوفیه در بحث مقامات و منازل سلوکی ذکر می کنند و برنامه ای که آنها تحت عنوان طریقت به مریدان ارائه می دهند، مستند به هیچ دلیل عقلی و نقلی (آیات و روایات) نیست درحالیکه راه رسیدن به سعادت و کمال برای بشر، از اهداف اصلی و اساسی ادیان و انبیاء است و هرکس ادعایی در این زمینه دارد باید انطباق تعالیم خود با تعالیم اسلام را به وضوح به پیروان این دین نشان دهد. مگر اینکه شخص مدعی شود راه سلوک عرفانی/صوفیانه، منحصر در یک دین خاص و مذهب خاص نیست در تمام ادیان و با هر عقیده ای می توان از این مسیر حرکت کرد.[34]بسیاری از صوفیه به همین مضمون تصریح دارند:کفر و ایمان در رهش پویان****وحده لا شریک له گویانیا :ملت عشق از همه دین … ادامه پاورقی
    2. هرکدام از ویژگی های سلوک صوفیه مثل وعده گرایی و سرعت در سیر و وصول به اهداف، نه تنها منطبق بر تعالیم دینی نیست بلکه متون وحیانی بر خلاف آن وارد شده است. به عنوان مثال سنت خدای متعال در دنیای فانی، چنین نیست که جزای هر کار خیر و مطلوبی را نقدا به انسان ها عطا کند بلکه سنت حق تعالی به پرداخت نسیه ای و غیر نقدی تعلق گرفته است و اتفاقا نسیه دادن خدا در این دنیا نیز حکمت های بی شماری دارد از جمله اینکه اگر قرار بود خدای متعال بلافاصله بعد از امتثال هر کدام از تکالیف بندگی، جزای آن را هم در دنیا به عبد بدهد دیگر سره از ناسره تشخیص داده نمی شد و ایمان و کفر در هاله ای از ابهام قرار گرفته و مخفی می ماند. ایمان به غیب یکی از اولین و مهم ترین اوصاف مومنین در قرآن کریم است و خدای متعال بارها مومنین را با این وصف ستوده است. از جمله مصادیق ایمان به غیب نیز همین نسیه پردازی هاست. در احادیث به این مهم اشاره شده است که جزای حقیقی و کامل مومنان در روز قیامت (که به همین جهت روز جزاء نامیده می شود) عطا خواهد شد.

    در عصر امام صادق علیه السلام یکی از مرتاض های هندو از بلاد هند به حجاز آمد. او این توانایی را داشت که هر کس هرچیزی را در دست می گرفت، می توانست از آن شیء مخفی در دست او خبر دهد. امام صادق علیه السلام این شخص را به حضور طلبیده و شیئی را در دست گرفتند و به آن شخص هندی فرمودند: چه چیزی در دست من است ؟ مرتاض هندی بعد از اندک تاملی پاسخ صحیح را گفت. امام صادق علیه السلام فرمود: راست گفتی. اکنون چیز دیگری در دست می گیرم. پس آن جناب دست مبارک را به بیرون خانه دراز ساخت و بعد از مدت کوتاهی فرمود : حال بگو چه چیزی در دست من است ؟ مرد هندی فکر زیادی کرد و پس از آن گفت : در این ساعت در تمام دنیا سیر نمودم و همه چیز را در جای خود دیدم مگر در جزیره ای از جزایر هند، در آشیانه فلان مرغ یک تخم نبود. حضرت دست مبارک را باز نمود و فرمود : راست گفتی، اکنون بگو از کدام عمل به این مرتبه رسیدی ؟ آن مرد عرض کرد : هر چه نفس من خواهش نمود(تمایل داشت) بر خلاف آن را بر نفسم عرضه کردم تا اینکه به این مرحله رسیدم. امام صادق علیه السلام فرمود : اکنون نفس تو به کفر میل دارد یا اسلام؟ مرد هندی گفت : نفس من کفر را خواهش می کند. امام صادق علیه السلام فرمود : پس در اینجا نیز خلاف نفس عمل کن . مرتاض گفت : خلاف نفس کردم و اسلام را اختیار نمودم. پس امام صادق علیه السلام فرمود :اکنون ببین که آیا تو را چیزی مکشوف است یا نه ؟ مرد هندی که دیگر جامه اسلام بر تن کرده بود مقداری تامل کرد و گفت : چیزی نمی بینم! امام صادق علیه السلام فرمود:راست گفتی، چون تا به حال کافر بودی و به جهت ریاضت هایی که کشیدی مزدی به تو دادند، حال که مسلمان شدی، ابواب مکاشفات بر تو مسدود شد، اکنون به عبادات شرعیه متعبد باش که خدای تعالی بالاتر از این رتبه به تو کرامت کند و آخرت را نیز عطا می کند .[35]. تنکابنی، قصص العلماء ص39

    1. اساس مشروعیت و مقبولیت یک مکتب را، در هدف و غایتی است که آن را ترویج می دهد. در نگاه صوفیه، هدف از سلوک فناء ذاتی با خدا تعریف شده است و سالک در نهایت مدعی کنار گذاشتن عبودیت و رسیدن به اولهیت می شود درحالیکه در نگاه اسلام، چنین هدف و غایتی برای بشر از تدین و ایمان ورزی تعریف نشده است بلکه بالعکس، هرمقدار که معنویت و عرفان و ایمان ازدیاد یابد، بندگی و عبودیت بیشتر خواهد شد و مرز بین خالق و مخلوق هیچ گاه کم رنگ یا محو نخواهد شد.
    جنبه ایجابی

    در مقابله با کلیت طریقت های صوفیه، لازم است نمونه اصیل و سالم آن از متون وحیانی استخراج شده و عرضه شود تا مخاطب وقتی از طریقت های صوفیه منع می شود، جایگزین اصیل و صحیحی داشته باشد.

    توضیح بیشتر اینکه: اینکه دین مبین اسلام از یک نظامِ سلوکی پویا و متحرک برخوردار است نباید مورد تردید واقع شود. سلوک و صراط معنوی پله کانی که علاوه بر «روش مندی» از ویژگی «غایت مندی» هم برخوردار است. اساسا دین اسلام خود را یک «طریق» و «صراط» معرفی کرده است و این حاکی از ویژگی تحرک، سلوک تدریجی و پله کانی است «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیم‏»[36]الفاتحه :  6 لذا گفته اند از خدا بخواهید شما را وارد این سلوک کند نه اینکه شما را به مقصد خاصی برساند «إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبیل‏»[37]الإنسان :  3حتی از اصطلاح طریقت هم استفاده کرده است: «وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّریقَهِ لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقا»[38]الجن :  16پس همین سلوک و راه رفتن در صراط موضوعیت دارد. «وَ هُدُوا إِلَى الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلى‏ صِراطِ الْحَمید»[39]الحج: 24 یا فرمود: «فَأَمَّا الَّذینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فی‏ رَحْمَهٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدیهِمْ إِلَیْهِ صِراطاً مُسْتَقیما.»[40]النساء: 175حال در این سلوک و حرکت، هرکس توقف کند یا گمان کند به مقصد رسیده است، مغبون است «من استوت یوماه فمغبون‏»[41]شبستری، الأصول السته عشر (ط – دار الشبستری)، النص، ص: 5

    در دعای مکارم الاعمال اولین جملات سید الساجدین چنین است:

    «اللهم صل على محمد و آله، و بلغ بإیمانی أکمل الإیمان»[42]امام سجاد علیه السلام، الصحیفه السجادیه، ص: 92

    امام لفظ ابلغ را به کار نبردند زیرا از واژه بلِّغ است که معنای تدریجی بودن استفاده می شود و این دلالت می کند انسان ناگهان و بالمره، ایمانش کامل نمی شود بلکه مراتب و درجات متعددی برای این مهم لازم است و باید طی شود.

    در متون ثقلین اعم از ادعیه، زیارات، روایات و غیره مضامین فراوانی وجود دارد که می توان یک دوره سلوک عرفانی پلکانی را از آن استخراج کرد به عنوان یک مثال در دعای کمیل، امیرالمومنین علی علیه السلام با خداشناسی و بیان صفات جمالی و جلالی خداوند آغاز می‌کند. از رحمت همه‌گیر خدا و در عین حال از قهر خدا سخن گفته و از جبروت خدا و سلطنت او که سالک را در نخستین مقام عرفان با ترس و لرز و هراس وجودی با مقوله توبه روبرو می‌سازد ( اللهم اغفر لی کل ذنب أذنبته) پس از اعتراف به فقر انسان در برابر عظمت خدا، سخن از توبه و استغفار و پشیمانی از گناه به میان می رسد که از اولین مقامات سلوک عرفانی است. پس از توبه شرط تقرب سالک به خدا را، ذکر که از مهم‌ترین بنیان‌های سلوک است، بیان می‌کند. (اللهم انی اتقرب الیک بذکرک) حضرت همچنین از مقام فقر و احتیاج انسان به خدا و سرسپردگی او نزد حق تعالی سخن می گوید (یا خبیرا بفقری و فاقتی). اما مهم ترین مقام عرفانی که حضرت از آن سخن می گوید و در عبارات عرفای شیعه هم به اهمیت آن تصریح شده است، مقام رضا است که نهایت مقامات عارفانه می باشد. (و تجعلنی بقسمک راضیا قانعا) در مقام، قلب انسان راضی به حکم الهی بوده و تحت این حکم، به آرامش و معنویت و سکون می رسد زیرا می داند که در سیطره علم و اراده حق تعالی قرار دارد و هیچ شری از جانب خدا بدو نخواهد رسید.

    سلوک پله کانی در متون وحیانی

    در روایات اهل بیت علیهم السلام، از «درجات»، «طبقات» و «منازل» و «مقامات» و «مراتب» ایمان و اسلام سخن گفته شده است و ویژگی ها و شئون و شروط هر مقام و منزل را هم مشخص کرده اند. اساساً این امامان شیعه بودند که برای نخستین مرتبه، به مردم و عارفان از منازل و حالات و مقامات در سیر و سلوک الی الله سخن گفته و موضوع پلکانی و ذو رتبه و درجه بودن ایمان و تقوی را مبین ساختند. [43]کلینی، الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏2، ص: 52«سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الْإِیمَانِ وَ … ادامه پاورقی

    در روایت، ایمان به «نردبانی» (إِنَّ الْإِیمَانَ عَشْرُ دَرَجَاتٍ بِمَنْزِلَهِ السُّلَّمِ) تشبیه شده است که انسان باید پله پله آن را طی کند و بالا رود تا به مقصود و غایت قصوی برسد. این صریح ترین تمثیل و بیان در موضوع مورد نظر ما می باشد که در روایتی آمده: عبد العزیز قراطیسى مى‏گوید: امام صادق به من فرمود: اى عبد العزیز همانا ایمان ده درجه دارد و به منزله نردبان است که از آن پله پله بالا روند، پس آنکه یک درجه از ایمان دارد به آنکه دو درجه دارد نگوید که تو چیزى نیستى تا برسد به درجه دهم، و کسى را که پایین‏تر از توست، از ایمان ساقط مکن که آنکه بالاتر از توست تو را ساقط مى‏کند، پس چون کسى را دیدى که از تو پایین‏تر است به ملایمت او را به طرف خود بالا بکش و چیزى که او طاقت ندارد به او تحمیل مکن که مى‏شکند، چون هر کس مؤمنى را بشکند باید جبران کند. و مقداد در درجه هشتم و ابو ذر در درجه نهم و سلمان در درجه دهم بود. [44]«إِنَّ الْإِیمَانَ عَشْرُ دَرَجَاتٍ بِمَنْزِلَهِ السُّلَّمِ یُصْعَدُ مِنْهُ مِرْقَاهً بَعْدَ مِرْقَاهٍ … ادامه پاورقی

    کدام نظام طریقتی و پلکانی، پویاتر از نظامی می توان یافت که می گوید «اگر دو روز انسان مانند هم باشد و انسان در این دو روز، کمالی بر خود نیفزاید و ارتقاء درجه معنوی پیدا نکند، مغبون است؟».[45]«مَنِ اسْتَوَى یَوْمَاهُ فَهُوَ مَغْبُونٌ وَ مَنْ کَانَ آخِرُ یَوْمَیْهِ شَرَّهُمَا فَهُوَ مَلْعُونٌ وَ … ادامه پاورقییا بگوید ایمان زیاده و کم می شود «الإِیمانُ قَولٌ وعَمَلٌ ، یَزیدُ ویَنقُصُ» روایات متعددی از اهل بیت علیهم السلام وارد شده است که موضوع سیر پله کانی و صعودی انسان به سمت کمال و حق تعالی را نشان می دهد و بیان می کند که امر اصلاح درون و بیرون انسان، موضوعی تدریجی است و نیاز به تحرک و جنبش و تقلا دارد. در ادامه به این احادیث شریفه اشاره می شود.

    جالب اینجاست که در روایات اهل بیت علیهم السلام حتی به استمرار اعمال عبادی تا برخی روزها و برخی اعداد مثل چله (اربعین) تاکید شده است. گفته اند

    «مَا أَخْلَصَ الْعَبْدُ الْإِیمَانَ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ یَوْماً أَوْ قَالَ مَا أَجْمَلَ عَبْدٌ ذِکْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ یَوْماً إِلَّا زَهَّدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الدُّنْیَا وَ بَصَّرَهُ دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا فَأَثْبَتَ الْحِکْمَهَ فِی قَلْبِهِ وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ ثُمَّ تَلَا- إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّهٌ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِین‏.»[46].محمد بن یعقوب کلینی، الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏2، ص: 16

    بعد از اینکه اصل سلوک و تحرک و تدرج ثابت شد، امامان اشاره کرده اند که این ایمان (عرفان یا معنویت) یک کل یکپارچه و همگون و یک شکل نیست بلکه حالات و درجات و طبقات و منازلی دارد:

    فَقَالَ إِنَّ الْإِیمَانَ حَالاتٌ وَ دَرَجَاتٌ وَ طَبَقَاتٌ وَ مَنَازِلُ فَمِنْهُ التَّامُّ الْمُنْتَهَى تَمَامُهُ وَ مِنْهُ النَّاقِصُ الْمُنْتَهَى نُقْصَانُهُ وَ مِنْهُ الزَّائِدُ الرَّاجِحُ زِیَادَتُهُ قُلْتُ وَ إِنَّ الْإِیمَانَ لَیَتِمُّ وَ یَزِیدُ وَ یَنْقُصُ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ … .[47]. محمد بن یعقوب، کلینی،  الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏2، ص: 39

    ایمان حالت، درجات، طبقات ومنازلی دارد: یکی در اوج کمال و دیگری در نهایت نقصان و سومی در رجحان فزاینده است.

    علامه مجلسى ره در شرح این حدیث آورده است:

    «اشاره به مرتبه هاى فراوان ایمان دارد که چون قائم به انسان اند، آنها را حالت انسان گویند و ازآنجاکه انسان از برخى به برخى دیگر از آنها ترقى می کند به (درجات) معروف اند و چون این مراتب متفاوت اند و بعضى از دیگرى بالاتر، به طبقات مشهوراند و به آنها منازل نیز گویند، چرا که انسان در آنها منزل می گزینند.»[48]. مجلسی، محمد باقر، مرآه العقول فی شرح أخبار آل الرسول، ج‏7، ص: 246

    در احادیث دیگری، پیرامون اقسام عبادت خدا بر اساس حالات درونی و درجات معنوی سخن گفته اند و به مهم ترین ممیزه و شاخصه های سلوک مثل شریعت مداری تصریح کرده اند و گفته اند غالب کسانی که به مراتب عالیه می رسند، در التزام به فقه و شریعت دچار لغزش شده و از بالاترین پله های نردبان سلوک، به قعر دره اسفل السافلین سقوط می کنند[49]«إِنَّمَا أُولُوا الْأَلْبَابِ الَّذِینَ عَمِلُوا بِالْفِکْرَهِ حَتَّى وَرِثُوا مِنْهُ حُبَ‏ اللَّهِ، … ادامه پاورقی.

    پاورقی ها

    پاورقی ها
    1حال آنکه دو مفهوم «کمال» و «تحرک» در این دنیا، لازم و ملزوم همدیگر هستند به طوری که کمتر مسئله ای را می توان یافت که بدون تحرک و گذار و گذر به کمال نزدیک شده باشد.
    2نوربخش کرمانی، فرهنگ نوربخش، اصطلاحات تصوف، ج2، ص 22. گوهرین، شرح اصطلاحات تصوف، ج 7،ص 281
    3عسکری، الفروق فی اللغه، ص: 295
    4.مطهری، عرفان، ص28.
    5.هجویری،کشف المحجوب، متن، ص 218.
    6سلمی، اللمع فى التصوف، النص، ص: 41
    7مدرسی چهاردهی، سیری در تصوف، ص 278
    8کمال الدین حسین گازرگاهی، مجالس العشاق، ص 25
    9همدانی، سید علی، احوال و آثار میر سید على همدانى(شش رساله)، رساله فتوتیه (احوال و آثار میر سید على همدانى)، تصحیح  و تحقیق محمد ریاض، متن‏ 292
    10فروزانفر، شرح مثنوی، ج1، ص 32
    11جامی، عبدالرحمن،  لوائح الحق و لوامع العشق، ص171
    12.نسفی، الانسان الکامل، ص171.
    13عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ قَوْماً مِنْ مَوَالِیکَ یُلِمُّونَ بِالْمَعَاصِی وَ یَقُولُونَ نَرْجُو فَقَالَ کَذَبُوا لَیْسُوا لَنَا بِمَوَالٍ أُولَئِک‏قَوْمٌ تَرَجَّحَتْ بِهِمُ الْأَمَانِیُّ مَنْ رَجَا شَیْئاً عَمِلَ لَهُ وَ مَنْ خَافَ مِنْ شَیْ‏ءٍ هَرَبَ مِنهرک: کلینی، الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏2، ص: 68
    14.حسینی تهرانی، رساله لب اللباب، ص 48
    15.قیصری، شرح فصوص الحکم ، فص حکمت رحمانی در کلمه سلیمانی ، ص۸۱۹.
    16. ابوالحسن علی، هجویری، کشف المحجوب، متن، ص: 424
    17. عبدالرحمن سلمی، طبقات، ص 78
    18.گراملیش، ریشارد، طریقت های شیعی ایران، ترجمه شیرین شادفر، نشر نامک، ص201.
    19. التادفی الحنبلی، قلائد الجواهر ، ص 207:ضمن سیدنا الشیخ عبدالقادر لمریدیه إلى یوم القیامه أن لا یموت أحد منهم إلا على توبه و أعطى أن مریدیه و مریدی مریدیه إلى سبعه یدخلون الجنه و إنه قال: أنا کافل لمرید المرید إلى سبعه و لو انکشفت عوره لمریدی بالمغرب و أنا بالمشرق لسترتها و أمرنا من حیث الحال، و القدر أن نحفظ بهممنا أصحابنا و طوبی لمن رآنی و أنا حسره لمن لم یرنی.
    20. سمنانی حسینی، فضل الله، نسخه خطی ترجمه خلاصه المفاخر فی اخبار الشیخ عبدالقادر، کتابت 1223، ص81. کتابخانه مجلس، تهران، شماره 88055
    21فیلم این سخنرانی در سایت رسمی فرقه کسنزانی موجود است.
    22.عطار نیشابوری، بى سر نامه، ص: 10
    23. سدید الدین محمد غزنوی، مقامات ژنده پیل، مقدمه، ص: 51
    24فرغانی، مشارق الدرارى شرح تائیه ابن فارض، ص: 307
    25روزبهان بقلی، عبهرالعاشقین، ص۴، فصل اول، بند۶_۸
    26.محمد حسین طهرانی، روح مجرد، متن، ص: 429
    27محمد حسن وکیلی، تحریف های تفکیکیان پیرامون حکمت و عرفان، دفتر اول، ص 58
    28الإسراء :  11
    29. الإسراء :  11 وَ یَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولا
    30میرزا ابوالقاسم راز شیرازی، قوائم الانوار و طوالع الاسرار، ص۱۵۵
    31سلمی، طبقات الصوفیه، ص365
    32المدنی، مصطفی، النصره النبویه لاهل الطریقه الشاذلیه، ص208
    33ابن العیاد، المفاخر العلیه، ص146
    34بسیاری از صوفیه به همین مضمون تصریح دارند:کفر و ایمان در رهش پویان****وحده لا شریک له گویانیا :ملت عشق از همه دین ها جداست****عاشقان را ملت و مذهب خداست.به نظر می رسد همین مقدار برای یک منتقد تصوف کافی است چراکه امروزه بسیاری از صوفیان شیعه مذهب، سعی دارند این مسیر را مسیر ثقلین معرفی کنند و تعالیم خود را مستند به آیات و روایات نشان دهند درحالیکه مشایخ و بزرگان تصوف تصریح دارند که راه آنها برای پیروان مذهب خاصی نیست.
    35. تنکابنی، قصص العلماء ص39
    36الفاتحه :  6
    37الإنسان :  3
    38الجن :  16
    39الحج: 24
    40النساء: 175
    41شبستری، الأصول السته عشر (ط – دار الشبستری)، النص، ص: 5
    42امام سجاد علیه السلام، الصحیفه السجادیه، ص: 92
    43کلینی، الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏2، ص: 52«سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الْإِیمَانِ وَ الْإِسْلَامِ فَقَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّمَا هُوَ الْإِسْلَامُ وَ الْإِیمَانُ فَوْقَهُ بِدَرَجَهٍ وَ التَّقْوَى فَوْقَ الْإِیمَانِ بِدَرَجَهٍ وَ الْیَقِینُ فَوْقَ التَّقْوَى بِدَرَجَهٍ وَ لَمْ یُقْسَمْ بَیْنَ النَّاسِ شَیْ‏ءٌ أَقَلُّ مِنَ الْیَقِینِ قَالَ قُلْتُ فَأَیُّ شَیْ‏ءٍ الْیَقِینُ قَالَ التَّوَکُّلُ عَلَى اللَّهِ وَ التَّسْلِیمُ لِلَّهِ وَ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ التَّفْوِیضُ إِلَى اللَّهِ قُلْتُ فَمَا تَفْسِیرُ ذَلِکَ قَالَ هَکَذَا قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام.»
    44«إِنَّ الْإِیمَانَ عَشْرُ دَرَجَاتٍ بِمَنْزِلَهِ السُّلَّمِ یُصْعَدُ مِنْهُ مِرْقَاهً بَعْدَ مِرْقَاهٍ فَلَا یَقُولَنَّ صَاحِبُ الِاثْنَیْنِ لِصَاحِبِ الْوَاحِدِ لَسْتَ عَلَى شَیْ‏ءٍ حَتَّى یَنْتَهِیَ إِلَى الْعَاشِرِ فَلَا تُسْقِطْ مَنْ هُوَ دُونَکَ فَیُسْقِطَکَ مَنْ هُو فَوْقَکَ وَ إِذَا رَأَیْتَ مَنْ هُوَ أَسْفَلُ مِنْکَ بِدَرَجَهٍ فَارْفَعْهُ إِلَیْکَ بِرِفْقٍ وَ لَا تَحْمِلَنَّ عَلَیْهِ مَا لَا یُطِیقُ فَتَکْسِرَهُ- فَإِنَّ مَنْ کَسَرَ مُؤْمِناً فَعَلَیْهِ جَبْرُ» کلینی، الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏2، ص: 45
    45«مَنِ اسْتَوَى یَوْمَاهُ فَهُوَ مَغْبُونٌ وَ مَنْ کَانَ آخِرُ یَوْمَیْهِ شَرَّهُمَا فَهُوَ مَلْعُونٌ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفِ الزِّیَادَهَ فِی نَفْسِهِ کَانَ إِلَى النُّقْصَانِ أَقْرَبَ وَ مَنْ کَانَ إِلَى النُّقْصَانِ أَقْرَبَ فَالْمَوْتُ خَیْرٌ لَهُ مِنَ الْحَیَاهِ.»«کسى که دو روزش با هم برابر باشد، زیان کار است. کسى که امروزش بدتر از دیروزش باشد، از رحمت خدا به دور است. کسى که رشد و بالندگى در خود نیابد، به سوى کاستى‏‌ها مى‏‌رود و آن که در راه کاستى و نقصان گام بر مى‏‌دارد مرگ برایش بهتر از زندگى است.» الأمالی( للصدوق)، النص، ص: 668
    46.محمد بن یعقوب کلینی، الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏2، ص: 16
    47. محمد بن یعقوب، کلینی،  الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏2، ص: 39
    48. مجلسی، محمد باقر، مرآه العقول فی شرح أخبار آل الرسول، ج‏7، ص: 246
    49«إِنَّمَا أُولُوا الْأَلْبَابِ الَّذِینَ عَمِلُوا بِالْفِکْرَهِ حَتَّى وَرِثُوا مِنْهُ حُبَ‏ اللَّهِ، فَإِنَّ حُبَّ اللَّهِ إِذَا وَرِثَهُ الْقَلْبُ اسْتَضَاءَ وَ أَسْرَعَ إِلَیْهِ اللُّطْفُ، فَإِذَا نَزَلَ مَنْزِلَهَ اللُّطْفِ صَارَ فِی أَهْلِ الْفَوَائِدِ تَکَلَّمَ بِالْحِکْمَهِ، فَإِذَا تَکَلَّمَ بِالْحِکْمَهِ صَارَ صَاحِبَ فِطْنَهٍ، فَإِذَا نَزَلَ مَنْزِلَهَ الْفِطْنَهِ عَمِلَ بِهَا فِی الْقُدْرَهِ، فَإِذَا عَمِلَ بِهَا فِی الْقُدْرَهِ عَرَفَ الْأَطْبَاقَ السَّبْعَهَ، فَإِذَا بَلَغَ إِلَى هَذِهِ الْمَنْزِلَهِ صَارَ یَتَقَلَّبُ فِکْرُهُ بِلُطْفٍ وَ حِکْمَهٍ وَ بَیَانٍ، فَإِذَا بَلَغَ هَذِهِ الْمَنْزِلَهَ جَعَلَ شَهْوَتَهُ وَ مَحَبَّتَهُ فِی خَالِقِهِ، فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ نَزَلَ الْمَنْزِلَهَ الْکُبْرَى، فَعَایَنَ رَبَّهُ فِی قَلْبِهِ، وَ وَرِثَ الْحِکْمَهَ بِغَیْرِ مَا وَرِثَهُ الْحُکَمَاءُ، وَ وَرِثَ الْعِلْمَ بِغَیْرِ مَا وَرِثَهُ الْعُلَمَاءُ، وَ وَرِثَ الصِّدْقَ بِغَیْرِ مَا وَرِثَهُ الصِّدِّیقُونَ، إِنَّ الْحُکَمَاءَ وَرِثُوا الْحِکْمَهَ بِالصَّمْتِ وَ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرِثُوا الْعِلْمَ بِالطَّلَبِ وَ إِنَّ الصِّدِّیقِینَ وَرِثُوا الصِّدْقَ بِالْخُشُوعِ وَ طُولِ الْعِبَادَهِ.فَمَنْ أَخَذَ بِهَذِهِ الصِّفَهِ إِمَّا أَنْ یَسْفُلَ أَوْ یُرْفَعَ، وَ أَکْثَرُهُمْ یَسْفُلُ وَ لَا یُرْفَعُ، إِذْ لَمْ یَرْعَ حَقَّ اللَّهِ، وَ لَمْ یَعْمَلْ بِمَا أُمِرَ بِهِ، فَهَذِهِ مَنْزِلَهُ مَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ، وَ لَمْ یُحِبَّهُ حَقَّ مَحَبَّتِهِ، فَلَا تَغُرَّنَّکَ صَلَاتُهُمْ، وَ صِیَامُهُمْ، وَ رِوَایَاتُهُمْ، وَ کَلَامُهُمْ، وَ عُلُومُهُمْ، فَإِنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَهٌ».ثُمَّ قَالَ: «یَا یُونُسُ إِذَا أَرَدْتَ الْعِلْمَ الصَّحِیحَ فَعِنْدَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ، فَإِنَّا وَرِثْنَاهُ، وَ أُوتِینَا شَرْعَ الْحِکْمَهِ وَ فَصْلَ الْخِطَابِ ترجمه غیر لغتی و شرح حدیث از یکی از علمای معاصر: صاحبان عقل خاص و  أُولُوا الْأَلْبَابِ کسانی هستند که به تفکرات الهیه عمل میکنند . (  تفکری که شرع  مطهر دستور داده که بنشینید و به محاسبهء خود بپردازید و خود را مواخذه کنید و راه جبران و تصفیه از معاصی  را متنبه شوید ) تا بر اثر عمل به تفکراتشان و اعمال این فکرها محبت به خدا پیدا میکنند،  ( لذا اولین مرحله سیر و سلوک، عمل به فکرت است که به سبب آن، عبد می فهمد چه کرده و چه نکرده و چه کار باید بکند و بر اثر عمل به اینها بزرگی خدا را مییابد و راءفت خداوند را نسبت به خودش مشاهده میکند .  نعمتهای خدا را درک میکند و اینها قهرا در قلب او ایجاد محبت میکند )وقتی محبت خدا پیدا شد و دل کانون حب خدا گشت و به نور خدا روشن گردید لطف خدا به سرعت متوجه صاحبدل میشود .زمانی که قلب نورانی شد و به الطاف الهیه رسید، همهء سخنان او  حکمت  و دانش  میگردد، آن هم نه حکمت یونانی  بلکه حکمت الهی  و لقمانی .   همان که انبیاء آورده اند، از آن دانش الهی که از خواص و شئون انبیاء و اوصیاء آنان است از سوی خداوند به او اعطا میشود و به تکلم به این دانشها خواهد بود که کلامش حکمت آمیز میگردد .وقتی در این وادی افتاد، چیزهائی  را درک میکند و رموزی از حقایق و معارف بر او روشن میشود وقتی به این پایه رسید و از صفای سر خود استمداد نمود، حقائقی را مییابد و توانائیهائی از او بروز میکند و در این حالت بر هفت طبقهء آسمان بالا میرود  و بر آن اطلاع پیدا میکند و سپس از این  نشئه، بالاتر میرود، چشمهایش  باز گشته و آنها را میشناسند. و وقتی به این پایه رسید شهوت و محبتش در خدا مستغرق است، این کمال است که فرد در همهء مقامات برود و همهء جهات  خصوصا شهوت و محبتش را رنگ الهی بزند و به خاطر خدا همه کارهایش را انجام دهد. سپس از این اقلیم بالاتر میروند و خدا را به دل معاینه میکنند از شدت یقین . امیرالمومنین سلام الله علیه چنین مقامی را داشته است . در این حالت  وراث حکمت  میشود نه با کسب، بلکه چنین علمائی  علم را از سرچشمهء بالا به دست میآورند و نیازی هم به سکوت و خلوت و مراقبه مانند دراویش ندارند  بلکه در همان حال که در اجتماعات بسر میبرند حکمت به سویشان  میآید و خودشان سرچشمهء علم میگردند .  صدیقین به ترس از خدا و عبادتهای طولانی شبانه و گریه ها به آن  رتبه رسیده اند.سپس حضرت به علت سقوط اکثر سالکین اشاره می کند:  با تمام آن حالات و مقاماتی که کسب کرده است، اگر خدا بخواهد او را بالا ببرد میبرد و اگر بخواهد، پائین میاندازد و بسیاری در این وادی سقوط می کنند  «وَ أَکْثَرُهُمْ یَسْفُلُ وَ لَا یُرْفَعُ، إِذْ لَمْ یَرْعَ حَقَّ اللَّهِ، وَ لَمْ یَعْمَلْ بِمَا أُمِرَ بِهِ فَهَذِهِ صِفَهُ مَنْ لَمْ یَعْرِفِ اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ فَلَمْ یُحِبَّهُ حَقَّ مَحَبَّتِه» به جهت این که رعایت ادب مقام حضرت حق را نمی کنند و به شریعت تا آخرین لحظه پایبند نیستند و اوامر الهی را گردن نمی نهند و خدا را آنگونه که باید، نمی شناسند و حق محبت او را ادا نمی کنند.سپس امام  تاکید میفرمایند که فریب روایاتی را که از عامه گرفته شده نخورید و علم های رسمی آنان  مبهوتتان نکند و شیفتهء نماز و روزههای آنان نشوید آنها در این وادی سقوط کرده اند زیرا معرفت خدا به حق معرفت و محبت الهی را نداشته اند لذا تمام اعمال آنها ْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَه است.حلی، مختصر البصائر، ص: 329.