پرش به محتوا
خانه » آداب‌وآموزه‌ها » موسیقی در تصوف

موسیقی در تصوف

    مقدمه

    موسیقی و مجالس سماع یکی از محور های تبلیغ و جذب مرید در تصوف است و از این نظر بررسی جایگاه و اهمیت موسیقی در تصوف اهمیت شایانی دارد.

    معنا شناسی

    موسیقی در زبان عرب ترکیبی است از «موسی» به معنای نغمه و «قی» به معنی خوش و لذت بخشی. ارسطو موسیقی را از شعب علم ریاضی می دانست و ابوعلی سینا نیز در بخش ریاضی کتاب شفا بحث موسیقی را ذکر می کند.[1]فرهام محمد زاده، بررسی وضعیت گرایش جوانان به موسیقی غربی و تبیین جامعه شناختی آن، ص 5 موسیقی را علم صداهای ریتم دار یا تالیف لحن ها و ادوار و نغمات می دانند.

    موسیقی و تحریک عواطف

    امروزه موسیقی را هنر بیان احساسات و عواطف به وسیله «اصوات» می دانند به طوری که صنعت ترکیب اصوات موجب لذت سامعه و انبساط و انقلاب روح گردد. موسیقی در میان تمام شاخه ها و فنون، بالاترین قابلیت را برای بیان و تحریک عواطف و احساسات بشری دارد به همین جهت است که طیف های مختلفی از مردم با عقائد گوناگون، با اقسامی از موسیقی خو گرفته اند. علامه جزائری درباره جذابیت این مسائل برای عامه مردم چنین می نویسد: «فأباحوا أفراد الغناء و أنواعه لمتابعیهم و کانوا من أهل العلم؛ و الناس یمیلون الى من یسهل علیهم مثل هذه الأمور التی یحصل النفس إلتذاذ؛»[2]جزائری، انوار النعمانیه،ج2، ص194

    شهید مطهری درباره نقش موسیقی در برانگیختن احساسات و عواطف روحی می نویسد: «این مطلب مسلّم است که موسیقی در روح بشر اثر عمیق دارد، به اعماق روح انسان نفوذ می‏کند و احساسات خفته و حتی افکار فراموش شده‏ای را قوّت و نیرو می‏بخشد و گاهی برعکس به دست فراموشی می‏سپارد، احساسات را تهییج می‏کند. در میان امور محسوس، هیچ محسوسی به اندازه این محسوس با فکر و روح و احساسات و عواطف سروکار ندارد»[3]شهید مطهری، یادداشت ها جلد 7، ص 256

    خلسه و موسیقی عرفانی

    غالب مکاتب عرفانی دنیا، کمال نفسانی را در حالت خلسه و جذبه و انخلاع می جویند و به منظور تسریع در روند خلسه، از نغماتی بهره می برند که «موسیقی عرفانی» هم نامیده می شود. در دین اسلام اما برای موسیقی چنین کارکردی تعریف نشده است و علما و فقهای مسلمان، برای ازدیاد روح ایمان و معنویت از موسیقی استفاده نمی کردند مشایخ صوفیه اما چون به دنبال تلطیف باطن و شهود روحانی بودند، به مرور از دیدگاه قاطبه فقهای اسلام فاصله گرفته و مدعی شدند موسیقی می تواند برای عروج و خروج روح از بدن مدد رساند و تلاش کردند از ظرفیت موسیقی های مختلف برای تلطیف باطن بهره برند.[4]عطار نیشابوری، تذکره الأولیاء، القسم‏الثانی، ص: 291 و 317

    تاریخچه پیوند تصوف با موسیقی

    ورود موسیقی به دنیای تصوف امری متاخر بوده و پس از پیوند بین تصوف و شعر در قرون سوم و چهارم اتفاق افتاد. انتقال مفاهیم و تعالیم صوفیانه با زبان شعر و شاعری، در صورتی که توام و قرین با الحان زیبا و دلکش و نوای موسیقی و مطربی و غناء باشد تاثیری دو چندان در برانگیختن احساسات و تهییج و تحریک مخاطبین به تعالیم صوفیانه دارد. [5]عبد الرزاق کاشانی، تأویلات ، ج‏1، ص: 252 از همین روست که صوفیان از دیرباز مجالس ذکر خود را توام با موسیقی و قوالی کرده و با بهره گیری از جذابت های سمعی و بصری احساسات مخاطبین را با خود همراه می کردند که نام این مجالس را سَماع می گذاشتند.[6]عطار، تذکره الأولیاء، القسم‏الثانی، ص32 . یثربی، سید یحیی، آب طربناک، ص 125 برخی از صوفیان قلندری و خاکسار، مدل هایی از تلفیق موسیقی و شعر را در قالب سخنوری در قهوه خانه ها و تکایا برپا می کردند.[7]پرتو بیضائی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران: زورخانه، ص 24. صفرى، بابا در کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ، ج‏3، ص255. … ادامه پاورقی بخشی دیگر از صوفیه هم در کوی و برزن به راه افتاده و با ندای چنگ و تار و نی و تنبک، قصائد و غزلیات عاشقانه ای خوانده و مخاطبین را مجذوب خود می کردند. این مدل از موسیقی خیابانی، چون محدود به مجالس و مکان هایی خاص نبود، مخاطبینی عام داشت و هر رهگذری در هر کسوتی، این نغمات را شنیده و بعضا مجذوب شان می گشت. از جمله می توان به داستان صوفی شدن شیخ الاسلام نائین -میرزا محمد رحیم منوچهری نائینی مشهور به نظرعلیشاه نائینی متوفی 1240 ه ق (شیخ الاسلام نائین و اجداد میرزا محمد حسین نائینی فقیه بزرگ عصر مشروطه) اشاره نمود که هنگام عبور نورعلیشاه اصفهانی از نائین در وقتی که در بازار شهر پرسه زنان می گشت و می نواخت و شعر می خواند، جذب او می شود .[8].معصوم علیشاه، طرائق الحقائق، ج3، ص 172.

    تعابیر اصحاب تصوف درباره موسیقی و سماع

    صوفیه بر این باورند که آهنگ و آوازخوش، مانند روح آدمی از جهان باطن و غیب است و انسان را به همانجا می رساند. گرایش برخی از صوفیه به مسئله موسیقی چنان بود که برخی آن را بهترین وسیله اظهار لطیف ترین اسرار الهی نامیده[9]حسین نصر، هنر و معنویت اسلامی، 1389ش، نشر حکمت، تهران، ص175 و برخی دیگر آن را برترین عمل عبادی (حتی برتر از نماز و روزه) دانسته و از آن را برای رفع حُجُب و وصول به تجربه عرفانی ضروری می دانستند. شخصیت هایی مثل ابوسعید ابوالخیر[10]حالات و سخنان ابوسعید، ج1، ص 99 به کوشش شفیعی کدکنیعبدالواسع نظامی باخرزی، منشأ الانشاء، ص۲۶۶، به کوشش رکن … ادامه پاورقی، احمد غزالی[11]. «گویند روزگاری مشکلی بر او حاجب شده بود و هر آنچه می کرد، آن حجاب بر نمی خاست. ریاضت های پنهان بسیار کشید و … ادامه پاورقی، روزبهان بقلی[12]روزبهان بقلی، رساله القدس، ص 57، اوحد الدین کرمانی،[13]گویى به سماع برنخیزد کامل**** کامل نبود چنین کسى سنگ بوددیوان رباعیات اوحد الدین کرمانی، ص ص 276 شمس تبریزی[14]مقالات شمس تبریزی، موحد (1375) ص 72-73 و مولوی[15]فروزانفر، بدیع الزمان، زندگانى مولانا، متن، ص: 101 و … در این دسته جای می گیرند. شیمل درباره اینها می گوید: «کسانی که در اشتیاق نوعی عبادت مبتی بر ابراز احساات و عواطف بودند، که عبادت رسمی و یومیه در واقع فاقد آن بود، احتمالا آن را در گوش دادن موسیقی یا شرکت در حرکات موزون و رقص صوفیانه به دست می آوردند»[16]شیمل، آنه ماری، ابعاد عرفانی اسلام، ص 307

    جلال الدین همایی

    جلال الدین همایی می نویسد:

    «حاصل سخن آنکه نغمات دلپذیر الحان موسیقی و ترجیعات روح نواز ساز و آواز خوش، که آدمی را بی اختیار به سوی خود می کشاند و روح را تازگی و نشاط و قدرت و قوت می بخشد پرتوی ضعیف و رقیقه ای اندک از موسیقی کلی روحانی عالم بالا که چون به صورت سفلی جسم تنزل کرده است و با این نشئه آب و گل آمیخته، طبعا تیره و گل آلود و ناصاف شده و از اثر اصلی روحانش اش کاسته است. با وجود این احوال باز می بینیم که از این باده دردآلود چه مستی ها و چه شور و غوغاها می زاید. صافت اگر باشد ندانم چون کند!»[17]همایی، جلال الدین، 1366ش، مولوی نامه، تهران، موسسه نشر هما، ص598

    ملاصدرا

    ملاصدرا آورده است: «همانگونه که آتش در دل سنگ است و آن را با شیوه های خاص به در می آورند، سماع نیز آنچه را در درون انسان است به حرکت و هیجان در می آورد.»[18]ملاصدرا، کسر اصنام الجاهلیه تهران، دانشگاه تهران، 1340ش،، ص22

    مولوی

    مولوی درباره موسیقی و سماع آورده است:

    لیک بد مقصودش از بانگ رباب****همچو مشتاقان خیال آن خطاب‏

    ناله‏ى سرنا و تهدید دهل****چیزکى ماند بدان ناقور کل‏

    پس حکیمان گفته‏اند این لحنها**** از دوار چرخ بگرفتیم ما

    بانگ گردشهاى چرخ است این که خلق****مى‏سرایندش به طنبور و به حلق‏

    مومنان گویند کاثار بهشت****نغز گردانید هر آواز زشت‏

    ما همه اجزاى آدم بوده‏ایم****در بهشت آن لحنها بشنوده‏ایم‏

    گر چه بر ما ریخت آب و گل شکى****یادمان آمد از آنها چیزکى‏

    لیک چون آمیخت با خاک کرب****کى دهند این زیر و این بم آن طرب‏

    آب چون آمیخت با بول و گمیز****گشت ز آمیزش مزاجش تلخ و تیز

    چیزکى از آب هستش در جسد**** بول گیرش آتشى را مى‏کشد

    گر نجس شد آب این طبعش بماند****کاتش غم را به طبع خود نشاند

    پس غذاى عاشقان آمد سماع****که در او باشد خیال اجتماع‏

    قوتى گیرد خیالات ضمیر****بلکه صورت گردد از بانگ و صفیر

    آتش عشق از نواها گشت تیز****آن چنان که آتش آن جوز ریز[19]مولوی، مثنوى معنوى، متن، ص: 521

     

     

    تصوف و موسیقی سنتی ایران

    موسیقی در میان هر قوم، نماینده احساسات درونی و عواطف مردمان آن ملت است و ذائقه فرهنگی آنها را به نمایش می گذارد. اقوام مختلف در قالب وزن ها و آهنگ های متفاوت به بیان و یادآوری حکایات، روایات، خاطرات اسطوره ها و خصیصه ها و تمایزهای هویتی خود می پردازند.

    در این میان موسیقی ایرانی، شکل (فرم) و قالب خاصی دارد که آن را از موسیقی چینی، هندی یا غربی کاملاً متمایز می کند. به طور کلی، موسیقی یا در انسان ها شور و نشاط و هیجان و انسجام و اتحاد برقرار می کند یا آنها را مغموم و سوگوار و متفرق نموده و در یک حالت خلسه و بی خیالی و عزلت و توهم فرو می برد. موسیقی سنتی ایرانی، بیشتر مورد دوم را در انسان ایجاد می کند یعنی احساس قبض و بی تفاوتی و غیره. به همین جهت اهل خانقاه که این فرم و قالب را با محتوا و باورهای خویش (چون عزلت، دنیا گریزی و ریاضت کشی) هم راستا یافته بودند، از موسیقی سنتی ایرانی نهایت استفاده را برده و در آیین ها و رسوم خود از آهنگ های خلسه آور و تمرکز آفرین بهره می بردند.[20].البته برخی دیگر از صاحب نظران این عرصه معتقدند که اساسا موسیقی سنتی ایران محصول و نتیجه فرهنگ صوفیانه و … ادامه پاورقی از همین روست که برخی از مشاهیر موسیقی سنتی ایرانی یا رسما در کسوت اهل خانقاه بوده و یا دست کم، ارتباط عمیق خود با رهروان طریقت را حفظ کرده و بر معرفی شخصیت خویش به عنوان نماینده هنری و هنرمندان این جماعت صحه می گذارند.[21]کارکرد موسیقی حزن انگیز سنتی ایرانی، منفک کردن انسان از فضای بیرونی و خارجی و فرو بردن و غرقه ساختن او در … ادامه پاورقیاز جمله می توان به این اسامی اشاره کرد که همگی عضو فرقه نعمت اللهیه گنابادی هستند: همایون خرم[22]همایون خرم (1309-1391ش)  از نوازندگان و موسیقیدان و رهبران ارکست مشهور و صاحب نام ایران بوده است.، مرتضی عبدالرسولی[23]مرتضی عبدالرسولی (1373-1284ش) استاد خوشنویسی، موزیسین و استاد ادبیات دانشگاه تهران بود.، آقای منوچهر آذر[24]. منوچهر آذر (زاده ۱۳۱۶ در نمین از توابع استان اردبیل) بازیگر تلویزیون و سینمای ایران است. تحصیلات وی لیسانس … ادامه پاورقی، کیوان کلهر[25]. کیهان کلهر (زادهٔ ۳ آذر ۱۳۴۲ در کرمانشاه) موسیقی‌دان، آهنگ‌ساز و نوازنده  کرد اهل ایران می‌باشد. وی از … ادامه پاورقی، محمد اسماعیلی[26]محمد اسماعیلی متولد 1313، موسیقیدان و نوازنده تنبک اهل ایران است، غلامرضا دادبه،[27]غلامرضا دادبه (1299-1380ش) نویسنده و استاد موسیقی و آواز ایرانی بوده است تورج نگهبان[28]تورج نگهبان (1311-1387ش) موسیقیدان، ترانه سرا، شاعر و نویسنده و مجری ایرانی بوده است، حسین سلیمانی و … .[29]حسین سلیمانی دانش آموخته کارشناسی مهندسی عمران از دانشگاه صنعتی شریف و کارشناسی ارشد عرفان از دانشگاه تهران، … ادامه پاورقی

    نقد و بررسی

    راهکار ایجابی مقابله با مجالس سماع و موسیقی

    اما راه کار مقابله با مجالس رقص و سماع صوفیه چیست؟ آیا شریعت اسلام این اجازه را به ما داده است که برای جذابیت مکتب خود از چنین الگوها و شیوه های مرسومی بهره برده و مجالس خود را با موسیقی و رقص و سماع بی آمیزیم؟

    پاسخ ما به این سوال منفی است، در شریعت اسلام انجام چنین کارهایی روا نیست بلکه شیعیان نیازی هم به چنین ابزارهایی برای جلب مخاطب و جذابیت مکتب خود ندارند چراکه الگوها و شیوه های به مراتب بهتر و تاثیرگذار تری از آنها را در مکتب خود دارند که کافی است بر همان امور تکیه کرده و با اصلاح و پیرایش و بعضاً بسط و گسترش آنها به مصاف مقابله با مجالس صوفیانه برویم. اما این الگوهای اصیل شیعی چیست؟

    ترویج مجالس شادی و عزای شیعی

    برپایی مجالس عزاداری در ایام حزن آل الله و روزهای سوگواری اهل بیت علیهم السلام و به راه انداختن مجالس شادی و شور و فرح در اعیاد و موالید آل الله یک الگوی سنتی کارآمد و اصیل در مذهب تشیع است که تمام کارکارد های موثر مجالس موازی در فرقه های مختلف را داراست. کارکرد اصلی و مهم مجالس صوفیانه، تحریک احساسات و به شور و شعف و وجد آوری مخاطبین و برانگیختن عواطف آنها به منظور ثبات اقدام و استواری در سیر عرفانی است و به نوعی چاشنی طریقت و نمک سلوک عرفان آنها به حساب می آید. صوفیان اما برای رسیدن به این اهداف خود از مقدمات ناصوابی بهره بردند درحالیکه مجالس شیعیان هم در مقدمه و هم در ذی المقدمه از اصول استوار و صحیحی استفاده می کند که ریشه در فرهنگ اصیل ایرانی-اسلامی آنها دارد. ریشه دار بودن یک مساله در فرهنگ ملی و سنت مذهبی بسیار حائز اهمیت است و همین مهم سبب می شود که تمام مخاطبین از عالمان شرع مدار گرفته تا کسانی که پایبندی چندانی به شریعت ندارند در این محافل حاضر شوند حتی هرساله مشاهده می شود پیروان ادیان دیگر از گبر و کلیمی تا مسیحی و بودایی در ایران و هند و عراق و … شریک مواجید و اذواق شیعه مذهبان گشته، در این محافل شرکت می جویند و توشه راه خود را از سفره شیعیان بر می دارند.

    الگو مجالس مذهبی و شعائر سنتی شیعه به حدی کارآمد و اثرگذار است که صوفیان شیعه مذهب ایران، مجالس رقص و سماع خود را رها کرده و الگوی محافل شیعی را جایگزین الگوی خود (سماع) کردند. مثلا طریقت نعمت اللهیه گنابادی (پرجمعیت ترین فرقه صوفیه مدعی تشیع در ایران) با اینکه سر سلسله آنها شاه نعمت الله ولی خود مجالس سماع برپا می کرد، اما امروزه خبری از مجالس سماع در این فرقه نیست. آنها حتی نام مراکز تجمع شان را از خانقاه به حسینیه تغییر دادند.

     

     

    آسیب شناسی مجالس شادی و عزا

    اکنون اما چند معضل سبب شده است که این مجالس آن طور که باید مورد بهره بری و استفاده قرار نگیرد که در ادامه به چند مورد آن اشاره می کنیم:

    رعایت توازن در عزا و شادی

    1:چند صباحی است که تعادل و توازن این محافل بر هم خورده و غرق در معضله افراط و تفریط گشته ایم! یعنی کفه عزا و سوگواری سنگین تر از کفه شادی و فرح شده است درحالیکه برای سلوک الی الله، قبض و بسط و خوف و رجا و گریه و خنده تومامان با یکدیگر و همچون دو بال پرواز برای سالک جهت نیل به هدف نهایی مورد نیاز است. شیعه و پیرو امام زمان عج “یحزنون لحزننا و یفرحون لفرحناست.[30]. محمد بن علی صدوق، الخصال، ج‏2، ص: 635 افزودن هر ساله بر ایام عزاداری ها امر نیکو و مطلوبی است به شرطی که در برابر آن به همان مقدار، بر ایام جشن و شادی و فرح هم بی افزاییم در غیر این صورت چه بسا مخاطب عام تعادل روحی خود را از کف داده و دچار سرخوردگی گشته و شبهه پراکنان چنین وانمود کنند که حزن و غم با پیکره تشیع عجین شده و در این مذهب جایی برای شادی و فرح و نشاط و وجد نیست.

    دوری از نمادها و تفکرات انحرافی

    2:دیگر آنکه هم قالب و هم محتوای مجالس عزا و شادی باید اصالت سنتی قویم خود را حفظ کرده و رنگ و بویی از گفتار و کردار اصحاب بدعت و صوفیان را به خود نگیرد. چنانچه اشاره شد، بسیاری از سلاسل صوفیه ایران، چون الگوی مجلس شیعیان را کارآمد تر دیدند، مجالس سماع خود را تعطیل کردند و همچون شیعیان گردهم جمع شده و شادی و عزاداری می کنند اما سخنانی گفته و کارهایی می کنند که باطل و بدعت است و این افعال متاسفانه چندی است که به مجالس شیعیان هم سرایت کرده است و آنها را در معرض تحریف و در پرتگاه سقوط قرار داده است. هو کشیدن و چرخ زدن و پایکوبی در این مجالس و آمیختن آن به اشارات غلات و عبارات متصوفه و بهره گرفتن از میراث اصحاب ضلالت، موریانه ای است که به جان این محافل افتاده و از درون آن را تهی می کند. اگر در اسرع وقت فکری به حال پیرایش و اصلاح این موضوع نشود چه بسا سالیانی نه چندان دور تمیز مجالس سماع صوفیه از مجالس شیعیان ممکن نباشد.

    اصالت بخشیدن به محتوا

    3: دو پایه و رکن تشکیل دهنده این مجالس، مداحان و منقبت خوانان و دیگر اهل علم و اصطلاحا منبری ها هستند. یکی دست بر قلب نهاده و بر طبل عشق و محبت می کوبد و انسان را به هیجان می آورد و احساس و عاطفه را به محبوب پیوند می زند و دیگری پای در وادی خرد و منطق نهاده و چراغ عقل را روشن نگاه می دارد و بر معرفت حضار می افزاید. هر کدام از این ارکان باید وظیفه خود را به خوبی انجام دهند که اگر چنین اتفاقی نیفتد یکی به نفع دیگری ذبح می شود و این مجالس کارکرد و تاثیرگذاری خود را از دست می دهد. چه بسیار مجالسی که به دلیل فقدان یک عالم سخندان و زمان شناس، مخاطبی برای منبر نداشته و همگی در وقت سخن مداح و مرثیه خوان حاضر می شوند و چه مناطقی که به دلیل عدم توفیق از تربیت یک مداح پرشور و باسواد، مخاطبی برای این بخش مهم از محفل خویش جذب نکرده است.

    راهکار سلبی و انتقادی مقابله با مجالس سماع و موسیقی

    یکی از راهکار های مهم در مقابله با مسئله موسیقی و سماع در تصوف، ارائه نقدهای مبتنی بر آیات و روایات است.

    در روایات متعددی از اهل بیت علیهم السلام غناء و ابزار و آلات موسیقی به شدت مذمت شده است و اگر شیعیان و پیروان اهل بیت علیهم السلام از تعابیر تند این روایات آگاه باشند، سماع را وسیله ای برای عروج روح و کمال نخواهند دانست.در برخی از روایات، به آسیب های مادی و فیزیکی و دنیایی پرداختن به سماع و غناء اشاره شده است که این دسته از روایات نیز برای مخاطب عام سخت تاثیر گذار است.

    تعریف غناء

    مشهور علما در تعریف غناء گفته اند: «کشیدن یا کشش آوازی است که طرب انگیز و مناسب مجالس لهو باشد.»[31]آیت الله وحید خراسانی منهاج الصالحین، ج3، مسئله 1234و 17

    غناء در قران

    در قرآن کریم اشاره صریح به غناء و تعریف آن نشده است اما آیاتی دیده می‌شود که اهل بیت علیهم السلام آن را به «غنا» تفسیر کرده اند از جمله: آیه سوم سوره مؤمنون: «والذین هم عن اللغو معرضون» و آیه ششم سوره لقمان: «و من الناس من یشتری لهوالحدیث» و آیه سی‌ام سوره حج:«واجتنبوا قول الزور».

    غناء در احادیث

    اهل بیت علیهم السلام احادیث فراوانی درباره غناء دارند که در کتب مربوطه مثل وسائل الشیعه به تفصیل وارد شده است.[32]شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، (بَابُ تَحْرِیمِ الْغِنَاءِ فِی الْقُرْآنِ وَ اسْتِحْبَابِ تَحْسِینِ الصَّوْتِ … ادامه پاورقی معصومین غناء را از گناهان کبیره می دانستند چنانچه در ضمن حدیثی معروف به «شرایع الدین» آمده است که گناهان کبیره حرام عبارتند از: شرک به خدا، جنگ با اولیاء خدا، پرداختن به غنا، سرگرمی‌های ناپسند و بازدارنده از یاد خدا (مثل غنا)، نوازندگی، اصرار بر گناه کوچک.[33]«عن جعفر بن محمد علیهما السلام: الکبائر محرمه، و هی الشرک بالله و المحاربه لاولیاءالله و الملاهی التی تصدعن … ادامه پاورقی

    غناء در سیره اهل بیت علیهم السلام

    سیره عملی اهل بیت علیهم السلام نیز احتراز از غناء و نهی از آن را نشان می دهد. ریان بن صلت می‌گوید به امام رضا علیه السلام گفتم: عباس از قول شما به من گفت که (شما) گوش دادن به غناء را تجویز می‌کنی… امام علیه السلام پاسخ داد: «کذب الزندیق»؛ «آن زندیق دروغ گفت» (و افزود:) او همواره، از مسائل مربوط به غنا می‌پرسید من به او گفتم: مردی پیش ابوجعفر (امام باقر علیه السلام) آمد و حکم گوش دادن غنا را سؤال کرد. امام از او پرسید هنگامی که خدا حق و باطل را یک جا جمع کند، غنا در شمار کدامیک خواهد بود؟ او پاسخ داد: در شمار باطل، امام(علیه السلام) فرمود: پس پاسخ مسئله خود را دریافت داشتی «حسبک فقد حکمت علی نفسک». امام هشتم سپس فرمود: «فهکذا کان قولی له» من نیز به عمر بن قره، بیش از این نگفتم.[34]مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار ج۴۹، ص۲۳۶

    مذمت بربط و عود

    بربط یا عود از دیگر سازهای زهی است که استعمال آن در طریقت های خراسان قدیم رواج داشت.

    ابو داود از امام صادق علیه السلام روایت مى‏کند که فرمود:

    «هرکس چهل روز در خانه‏اش بربط نواخته شود، خداوند شیطانى به نام «قفندر» را بر وى مسلط مى‏کند؛ پس هیچ عضوى از اعضاى بدنش را باقى نمى‏گذارد مگر آن‏که روى آن مى‏نشیند. هنگامى که این اتفاق افتاد، شرم و حیا از او گرفته مى‏شود و از آنچه مى‏گوید و آنچه به او گفته مى‏شود، هیچ باکى ندارد».[35]عن ابی عبدالله علیه السلام: إِنَّ شَیْطَاناً یُقَالُ لَهُ الْقَفَنْدَرُ إِذَا ضُرِبَ فِی مَنْزِلِ الرَّجُلِ … ادامه پاورقی

    مذمت تار و تنبورو رباب

    تار، طنبور و رباب از سازهای زهی است که اسامی مختلفی مثل چارپاره و غیره دارد و در طریقت های ایرانی و افغانستانی و پاکستانی رواج دارد و در متون کهن صوفیه هم به کرات از آن یاد شده است.[36]مولوی، فیه ما فیه، ص: 231

    امیر مؤمنان علیه السلام شنید شخصى با تنبور، طرب و شادى مى‏کند. امام علیه السلام او را از این بازداشت و تنبور را شکست. آن‏گاه از وى خواست توبه کند و آن مرد توبه کرد. سپس على علیه السلام به آن مرد گفت: آیا مى‏دانى تنبور وقتى نواخته مى‏شود، چه مى‏گوید؟ آن مرد گفت: جانشین پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله آگاه‏تر است.امام علیه السلام فرمود: تنبور مى‏گوید: بزودى پشیمان خواهى شد! بزودى پشیمان خواهى شد! اى همنشین با من. به زودى داخل دوزخ خواهى شد! اى نوازنده من.»[37]أَنَّهُ سَمِعَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام رَجُلًا یُطْرِبُ بِالطُّنْبُورِ فَمَنَعَهُ وَ کَسَرَ … ادامه پاورقی

    مذمت دف و دایره

    دف و دایره را ساز خانقاه‌ها می‌نامند زیرا در بیشتر طرق صوفیه ایران و قفقاز و به ویژه طریقت های نواحی کرد نشین مثل قادریه، خاکساریه و نقشبندیه و البته اهل حق رواج دارد و آنها از دف‌هایی بزرگ با مجموعه زنجیرهای مخصوص سه حلقه ای، در مجالس سماع و پایکوبی خود بهره می برند.

    اوحد الدین کرمانی گوید:

    عمرى است که من حدیث وى مى‏شنوم****و آوازه عشق از دف و نى مى‏شنوم[38]کرمانی، دیوان رباعیات اوحد الدین کرمانى، ص: 276

    اما پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله درباره دف فرمود:

    «به راستى خداوند دف و تنبک و نى و هر بازیچه‏اى را حرام کرد.» [39]أَنَّهُ نَهَى عَنِ الضَّرْبِ بِالدَّفِّ وَ الرَّقْصِ وَ عَنِ اللَّعْبِ کُلِّهِ وَ عَنْ حُضُورِهِ وَ عَنِ … ادامه پاورقی

    مذمت نی و ابزار موسیقی

    ساز نی از دسته سازهای بادی حزن انگیز است که استعمال بسیار شایعی در طریقت های ایران داشته و دارد و مشاهیر صوفیه در مدح و ستایش آن شعرهای زیادی سروده اند[40]نجم الدین دایه رازی، مرصاد العباد، ص: 182 به طوری که این اشعار را به عنوان «نی نامه» می شناسند مانند نی نامه جامی.[41]رک: جامی، عبد الرحمن. مرقع نی نامه جامی مولوی کتاب مثنوی را با یادکرد از این ساز آغاز می کند:

    بشنو از نی چون حکایت می کند ****از جدایی ها شکایت می کند

    کز نِیِستان تا مرا بُبریده اند****از نَفیرم مرد و زن نالیده اند[42]مولوی، مثنوى معنوى، متن، ص: 3

    پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: خداوند مرا به عنوان رحمت برای جهانیان مبعوث کرد و مبعوث کرد تا ابزار موسیقی و نی و امور جاهلیت را نابود کنم.[43]إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِی رَحْمَهً لِلْعَالَمِینَ وَ لِأَمْحَقَ الْمَعَازِفَ وَ الْمَزَامِیرَ وَ أُمُورَ … ادامه پاورقی

    حرمت غناء به گونه ای در سیره ائمه معصومین علیهم السلام و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در میان مردم، شایع و مطرح بوده است که حتی عاصم بن حمید از مسئله در میان نهادن این سؤال که آیا در بهشت غنا وجود دارد؟ در محضر امام صادق علیه السلام از فرط حیاء بسیار دچار دشواری شده بود. امام علیه السلام به او فرمود:

    «در بهشت، درختی است که خدا به باد دستور می‌دهد تا بر آن بوزد و شاخه‌های آن به یکدیگر اصابت کرده آهنگی ویژه از آن برمی‌خیزد که هیچ کسی به زیبایی آن آهنگ نشنیده است. امام علیه السلام پس از آن فرمود: این آهنگ دلربا و جذاب، برای کسی است که آهنگ غیرمجاز دنیا را به خاطر خدا رها کرده باشد.» [44]«ان فی الجنه شجراً یأمرالله ریاحها فتهب فتضرب تلک الشجره بأصوات لم یسمع الخلائق بمثلها حسنا»؛ امام علیه … ادامه پاورقی

     

     

    منابع

    1. جزایری، نعمت الله بن عبد الله، الأنوار النعمانیه، دار القاریء، بیروت، ۱۴۲۹ق.
    2. مطهری، مرتضی، یادداشت ها، صدرا، تهران، 1390ش.
    3. کاشانی، عبدالرزاق، تفسیر ابن عربی (تأویلات عبد الرزاق کاشانی)، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1422ق.
    4. پرتو بیضائی، حسین، تاریخ ورزش باستانی در ایران، تهران، 1337ش.
    5. صفری، بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ، نویسنده، تهران، 1353ش.
    6. افشاری، مهران، فتوت نامه ها و رسائل خاکساری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1382ش.
    7. معصوم علیشاه، محمد بن معصوم، طرائق الحقایق، محمد جعفر محجوب، سنایی، تهران، 1382ش.
    8. جامی، عبد الرحمن، ‌بهارستان و رسائل جامی، ابن فارض، عمر بن علی، افصح زاد، اعلا خان، عمروف، محمدجان، و ظهورالدین، ابوبکر، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، تهران، ۱۳۷۹ش.
    9. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، کسر أصنام الجاهلیه، جهانگیری، محسن، خامنه‌ای، محمد، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، 1381ش.
    10. نصر، حسین، هنر و معنویت اسلامی، رحیم قاسمیان، چ سوم، حکمت، تهران، 1394ش.
    11. شفیعی کدکنی، محمد رضا، ابو روح، لطف الله، حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر، چ ششم، سخن، تهران، 1384ش.
    12. راوندی، محمد بن علی، راحه الصدور و آیه السرور در تاریخ آل سلجوق، مینوی، مجتبی، اقبال، محمد، امیر کبیر، تهران، ۱۳۶۴ش.
    13. غزالی طوسی، احمد بن محمد، بوارق الالماع فی‌الرد علی من یحرم السماع بالاجماع، سروش، تهران، 1373ش.
    14. بقلى، روزبهان، رساله القدس‏‏، جواد نوربخش، نشر یلدا، تهران،‏ 1381ش.
    15. اوح‍دال‍دی‍ن‌ ک‍رم‍ان‍ی‌، ح‍ام‍د ب‍ن‌ اب‍ی‌‌ال‍ف‍خ‍ر، دیوان رباعبات اوحد الدین کرمانی، ابو محبوب، احمد، باستانی پاریزی ، محمد ابراهیم، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، انتشارات سروش، تهران، ۱۳۶۶ش.
    16. شیمل‌، آنه‌ماری‌، ابعاد عرفانی اسلام، عبدالرحیم‌ گواهی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1394ش.
    17. وحید خراسانی، حسین، ‏ منهاج الصالحین، مدرسه الامام باقر العلوم (علیه‌السلام)، قم، 1428ق.
    18. صدوق، محمد بن على‏، الخصال‏، على اکبر غفارى، جامعه مدرسین‏، قم،‏ 1362ش‏.
    19. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، درایتی، محمدحسین، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، قم، بی­تا.
    20. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، غفاری، علی‌‌اکبر، آخوندی، محمد، دار الکتب الإسلامیه، تهران، ۱۳۶۳ش.
    21. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، الاسلامیه، تهران، 1372ش.

    پاورقی ها

    پاورقی ها
    1فرهام محمد زاده، بررسی وضعیت گرایش جوانان به موسیقی غربی و تبیین جامعه شناختی آن، ص 5
    2جزائری، انوار النعمانیه،ج2، ص194
    3شهید مطهری، یادداشت ها جلد 7، ص 256
    4عطار نیشابوری، تذکره الأولیاء، القسم‏الثانی، ص: 291 و 317
    5عبد الرزاق کاشانی، تأویلات ، ج‏1، ص: 252
    6عطار، تذکره الأولیاء، القسم‏الثانی، ص32 . یثربی، سید یحیی، آب طربناک، ص 125
    7پرتو بیضائی، حسین، تاریخ ورزش باستانی ایران: زورخانه، ص 24. صفرى، بابا در کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ، ج‏3، ص255. افشاری، فتوت نامه ها و رسائل خاکساریه، ص 68
    8.معصوم علیشاه، طرائق الحقائق، ج3، ص 172.
    9حسین نصر، هنر و معنویت اسلامی، 1389ش، نشر حکمت، تهران، ص175
    10حالات و سخنان ابوسعید، ج1، ص 99 به کوشش شفیعی کدکنیعبدالواسع نظامی باخرزی، منشأ الانشاء، ص۲۶۶، به کوشش رکن الدین همایون فرخ، تهران، ۱۳۵۷ش.
    11. «گویند روزگاری مشکلی بر او حاجب شده بود و هر آنچه می کرد، آن حجاب بر نمی خاست. ریاضت های پنهان بسیار کشید و کارگر نیفتاد. تا اینکه از غیب ندا شنید که چاره اش نزد خواجه سنگان است. برخاست و نزدش رفت و او را در مجلس سماع یافت و در همان سماع، مشکلش حل شد.» رک: راوندی، محمد بن علی سلیمان، راحه الصدور و آیه السرور، ص 47غزالی، بوارق الالماع فی رد علی من یحرم السماع ، ص 165
    12روزبهان بقلی، رساله القدس، ص 57
    13گویى به سماع برنخیزد کامل**** کامل نبود چنین کسى سنگ بوددیوان رباعیات اوحد الدین کرمانی، ص ص 276
    14مقالات شمس تبریزی، موحد (1375) ص 72-73
    15فروزانفر، بدیع الزمان، زندگانى مولانا، متن، ص: 101
    16شیمل، آنه ماری، ابعاد عرفانی اسلام، ص 307
    17همایی، جلال الدین، 1366ش، مولوی نامه، تهران، موسسه نشر هما، ص598
    18ملاصدرا، کسر اصنام الجاهلیه تهران، دانشگاه تهران، 1340ش،، ص22
    19مولوی، مثنوى معنوى، متن، ص: 521
    20.البته برخی دیگر از صاحب نظران این عرصه معتقدند که اساسا موسیقی سنتی ایران محصول و نتیجه فرهنگ صوفیانه و عرفانی است و از دل آن متولد شده است. به عبارت دیگر، تصوف نقش مادر را برای موسیقی ایرانی ایفا کرده است و نه نقش یک دوست و همراه که آن را اشاعه و ترویج می دهد.
    21کارکرد موسیقی حزن انگیز سنتی ایرانی، منفک کردن انسان از فضای بیرونی و خارجی و فرو بردن و غرقه ساختن او در اعماق وجود خویش و القای نوعی حس عدم مسئولیت و بی خیالی و بی تفاوتی است. شاید به همین جهت است که این موسیقی نه تنها در جهان خریداران زیادی ندارد بلکه نسل پرشور و پرنشاط جوان ایرانی نیز با روی آوردن به موسیقی های پاپ و سبک های دیگری مانند رپ و راک، بیزاری خود را از این موسیقی حزن انگیز و خلسه آور اعلام کرده اند. به طوری که امروزه غالب جوانان ایرانی از استماع سبک های سنتی موسیقی خودداری می کنند.
    22همایون خرم (1309-1391ش)  از نوازندگان و موسیقیدان و رهبران ارکست مشهور و صاحب نام ایران بوده است.
    23مرتضی عبدالرسولی (1373-1284ش) استاد خوشنویسی، موزیسین و استاد ادبیات دانشگاه تهران بود.
    24. منوچهر آذر (زاده ۱۳۱۶ در نمین از توابع استان اردبیل) بازیگر تلویزیون و سینمای ایران است. تحصیلات وی لیسانس می‌باشد. وی پیش از آنکه بازیگر سینما شود سال‌ها به عنوان گوینده در رادیو فعالیت کرده بود.وی با بازی در نقش حاجی بابا در فیلم اخراجی ها به شهرت دست یافت.
    25. کیهان کلهر (زادهٔ ۳ آذر ۱۳۴۲ در کرمانشاه) موسیقی‌دان، آهنگ‌ساز و نوازنده  کرد اهل ایران می‌باشد. وی از شناخته شده ترین چهره های هنری دراویش گنابادی می باشد و در سایت مجذوبان نور (رسانه مستقل دراویش گنابادی) به این مساله اشاره شده است. کلهر در زمینه موسیقی چهره ای جهانی است و موفق به اخذ جوایز بین المللی در زمینه موسیقی نیز شده است و کنسرت های او در ایران با استقبال مردم مواجه می شود.
    26محمد اسماعیلی متولد 1313، موسیقیدان و نوازنده تنبک اهل ایران است
    27غلامرضا دادبه (1299-1380ش) نویسنده و استاد موسیقی و آواز ایرانی بوده است
    28تورج نگهبان (1311-1387ش) موسیقیدان، ترانه سرا، شاعر و نویسنده و مجری ایرانی بوده است
    29حسین سلیمانی دانش آموخته کارشناسی مهندسی عمران از دانشگاه صنعتی شریف و کارشناسی ارشد عرفان از دانشگاه تهران، نوازنده کمانچه و رهبر گروه موسیقی سایه سار است.
    30. محمد بن علی صدوق، الخصال، ج‏2، ص: 635
    31آیت الله وحید خراسانی منهاج الصالحین، ج3، مسئله 1234و 17
    32شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، (بَابُ تَحْرِیمِ الْغِنَاءِ فِی الْقُرْآنِ وَ اسْتِحْبَابِ تَحْسِینِ الصَّوْتِ بِهِ بِمَا دُونَ الْغِنَاءِ وَ التَّوَسُّطِ فِی رَفْعِ الصَّوْت‏) ج‏6، ص: 210
    33«عن جعفر بن محمد علیهما السلام: الکبائر محرمه، و هی الشرک بالله و المحاربه لاولیاءالله و الملاهی التی تصدعن ذکرالله عزوجل مکروهه کالغناء وضرب الاوتار و الاصرار علی صغایرالذنوب»صدوق، الخصال، ج‏2، ص: 610
    34مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار ج۴۹، ص۲۳۶
    35عن ابی عبدالله علیه السلام: إِنَّ شَیْطَاناً یُقَالُ لَهُ الْقَفَنْدَرُ إِذَا ضُرِبَ فِی مَنْزِلِ الرَّجُلِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً بِالْبَرْبَطِ وَ دَخَلَ عَلَیْهِ الرِّجَالُ وَضَعَ ذَلِکَ الشَّیْطَانُ کُلَّ عُضْوٍ مِنْهُ عَلَى مِثْلِهِ مِنْ صَاحِبِ الْبَیْتِ ثُمَّ نَفَخَ فِیهِ نَفْخَهً فَلَا یَغَارُ بَعْدَ هَذَا حَتَّى تُؤْتَى نِسَاؤُهُ فَلَا یَغَارُ.الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏5، ص: 536
    36مولوی، فیه ما فیه، ص: 231
    37أَنَّهُ سَمِعَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام رَجُلًا یُطْرِبُ بِالطُّنْبُورِ فَمَنَعَهُ وَ کَسَرَ طُنْبُورَهُ ثُمَّ اسْتَتَابَهُ فَتَابَ ثُمَّ قَالَ أَ تَعْرِفُ مَا یَقُولُ الطُّنْبُورُ حِینَ یُضْرَبُ قَالَ وَصِیُّ رَسُولِ اللَّهِ ص أَعْلَمُ فَقَالَ إِنَّهُ یَقُولُ سَتَنْدَمُ‏ سَتَنْدَمُ‏ أَیَا صَاحِبِی سَتَدْخُلُ جَهَنَّمَ أَیَا ضَارِبِی.حاجی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏13، ص: 220
    38کرمانی، دیوان رباعیات اوحد الدین کرمانى، ص: 276
    39أَنَّهُ نَهَى عَنِ الضَّرْبِ بِالدَّفِّ وَ الرَّقْصِ وَ عَنِ اللَّعْبِ کُلِّهِ وَ عَنْ حُضُورِهِ وَ عَنِ الِاسْتِمَاعِ إِلَیْهِ … . حاجی نوری،  مستدرک الوسائل  مستنبط المسائل، ج‏13، ص: 219
    40نجم الدین دایه رازی، مرصاد العباد، ص: 182
    41رک: جامی، عبد الرحمن. مرقع نی نامه جامی
    42مولوی، مثنوى معنوى، متن، ص: 3
    43إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِی رَحْمَهً لِلْعَالَمِینَ وَ لِأَمْحَقَ الْمَعَازِفَ وَ الْمَزَامِیرَ وَ أُمُورَ الْجَاهِلِیَّه .کلینی، الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏6، ص: 396
    44«ان فی الجنه شجراً یأمرالله ریاحها فتهب فتضرب تلک الشجره بأصوات لم یسمع الخلائق بمثلها حسنا»؛ امام علیه السلام سپس افزود: «هذا عوض لمن ترک السماع فی دنیا من مخافه الله»مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار ج۸، ص۱۲۷